Het Duitse Kerkhof van Melle 1914.

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

  • Overzicht van de geschiedenis die het ontstaan van dit kleinere Duitse soldatenkerkhof op grondgebied Melle tot gevolg had.

Aanloop tot de eerste gevechten te Kwatrecht - Melle in september 1914.

  • De streek van Melle en Kwatrecht kreeg het niet alleen zwaar te verduren gedurende Wereldoorlog II. De streek was ook al eens het strijdtoneel van zware gevechten tijdens Wereldoorlog I. Hieronder vindt u een overzicht van de feiten zoals ze zich toen hebben voorgedaan hier in de regio Kwatrecht - Melle. Het zijn uiteindelijk een aantal van deze soldaten (Duitsers) die ooit begraven zijn geweest op dit ondertussen, lang verdwenen kerkhofje.
  • 28 juni 1914. Frans Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk - Hongarije, wordt bij een bezoek aan Sarajevo, samen met zijn vrouw vermoord door een Servische Nationalist. Er volgt direct een ultimatum van Oostenrijk aan Servië om deze moord uit te klaren, wat niet gebeurt.
  • 23 juli 1914. Oostenrijk verklaart de oorlog aan Servië.
  • 31 juli 1914. Rusland mobiliseert als bondgenoot van Servië zijn troepen.
  • 1 augustus 1914. Rusland en Frankrijk verklaren op 1 augustus 1914 Duitsland de oorlog. België dat als neutraal land hierdoor komt ingesloten te zitten tussen landen die onderling de oorlog hadden verklaard, mobiliseert. Zo brengt het op dat moment alle militieklassen tot en met 1906 opnieuw onder de wapens waardoor België een veldleger op de voet brengt van 188.000 man. Daarnaast werden de versterkte stellingen van Antwerpen, Luik en Namen nog eens bezet door 88.000 man en tekenden nog eens 40.000 man vrijwillig bij het Belgische leger rond deze periode.
  • 2 augustus 1914. België wordt door Duitsland in een ultimatum gevraagd de Duitse troepen over zijn grondgebied te laten doortrekken om op die wijze Frankrijk te kunnen binnentrekken. Omwille van de Belgische neutraliteit wordt dit op 3 augustus afgewezen.
  • 4 augustus 1914. Wegens het niet aanvaarden van het Duitse voorstel, trekken Duitse troepen op 4 augustus toch onze landsgrens over, in eerste instantie optrekkend naar Luik. Hierdoor was Duitsland ook meteen in oorlog met België en worden bondgenoten zoals Groot-Brittannië door eerdere verdragen verplicht België te komen bijstaan. Groot-Brittannië verklaart dan ook na de Duitse inval in België, Duitsland de oorlog. Duitsland was door deze inval begonnen aan zijn fameuze "von Schieffenplan". Dit plan wou het Duitse oorlogsfront in twee splitsen. Een oostelijk front tegen de Russen en een front tegen de Fransen. De bedoeling was dit Franse front zo snel mogelijk te breken door een wig te drijven in het Franse leger en hen hierdoor zoals ze hoopten, vrij snel op de knieën te krijgen. Zo hoopte men alle verdere inspanningen te kunnen gebruiken voor een goede afloop van wat men vreesde veel moeilijkere tweede opdracht, namelijk het Russische front te breken.
Schieffenplan Duitse inval Belgie in 1914
von Schieffenplan - Boek Melle 1914-1918 1940-1944 - Georges Van Oostende.
  • 12 augustus 1914. Hevige Belgische weerstand de Loxbergen en Halen.
  • 16 augustus 1914. Het laatste Luikse fort moet onder een immense Duitse overmacht en ondanks hevige Belgische weerstand, zich gewonnen geven.
  • 18 augustus 1914. Het Belgische leger krijgt de opdracht zich terug te trekken tot achter de Dijle. De opdracht was uiteindelijk terugtrekken richting Antwerpen. Antwerpen was voor WO I bestempeld als Reduit National, dezelfde functie als de Scheldestelling met onder andere Bruggenhoofd Gent kreeg in de meidagen '40. Dit betekende dat Antwerpen de plaats was die ten allen tijde diende behouden te blijven tot eventuele hulp van andere geallieerde troepen kwam opdagen.
  • Bij hevige gevechten te Grimde (nabij Tienen) sneuvelen ontzettend veel soldaten aan beide kanten. De Belgische 3e Linie verliest er ongeveer 45% van zijn troepen, velen sneuvelen.
  • 20 augustus 1914. Brussel valt in Duitse handen, net zoals vele andere steden. In bepaalde steden zoals Leuven, Aarschot en Dinant volgen zware Duitse represaillemaatregelen omwille van de hevige weerstand die het Belgische leger biedt. Er wordt onschuldige bevolking terechtgesteld, geplunderd en huizen in brand gestoken of geschoten.
Oorlogsschade Leuven 1914 Oorlogsschade Dinant 1914
Schade veroorzaakt door Duitse repressaillelmaatregelen op de bevolking van Belgische steden. Links Leuven, rechts Dinant (Foto's: Replica)

Kwatrecht - Melle, een eerste keer het toneel van zware strijd in september 1914.

  • 21 augustus 1914. Kort na de middag verschijnen te Wetteren de eerste voorwachten van de Duitsers: 15 Kurassiers te paard, gevolgd door wielrijders en nog eens 150 Ulanen. Deze komen op het gemeentehuis onderhandelen over de situatie te Wetteren in de oorlog.
2 Duitse Ulanen op het perron te Kwatrecht, september 1914 (Foto: Replica)
  • Uiteindelijk trekken ze door naar Laarne waar ze hun intrek nemen in het kasteel. Er zou ook gebivakkeerd zijn geweest ter hoogte van de Berlinde kapel te Kalken.
De Frontsituatie op 22 augustus 1914 (Boek Melle 1914-1918 1940-1945 - Georges van Oostende)
  • 23 augustus 1914. De ganse linker oever (kant Wetteren) van de Schelde bleef voorlopig onbezet. De Belgische generaal Clooten krijgt opdracht deze Schelde-oever te bezetten en te verdedigen. Hij beschikte op dat moment over een compagnie Cyclisten, het Eskadron Maria-Hendrika en een artilleriedivisie van de Brusselse Burgerwacht.
  • 24 augustus 1914. Wetteren wordt overrompeld door massa's doortrekkende vluchtelingen. Deze trekken door richting Gent met het achterlaten van massa's gruwelijke verhalen over de Duitse aanvaller die in aantocht was.
Links: vluchtende Aalstenaars, op de vlucht voor het oorlogsgeweld dat ondertussen Aalst reeds had bereikt. Op de achtergrond goed herkenbaar de oude tramstatie te Oordegem. (Foto: Replica). Linksboven een oude postkaart van dezelfde tramstatie (Foto: Replica). Rechtsonder dezelfde locatie nu (Google Streetview).
Deze foto geeft een zicht op het station van Kwatrecht rond de periode kort voor de eerste gevechten te Kwatrecht. Links zeer duidelijk het station van Kwatrecht. Op de achtergrond de huizen aan de overzijde van de spoorlijn. Wel wordt de foto foutievelijk gekoppeld aan 2 augustus 1914. Vrij onlogisch als je weet dat de Duitsers pas binnenvielen op 4 augustus. (Foto: Biblioth. Nat. de France).
  • 27 augustus 1914. De Burgerwacht van Brussel bezet met een troepenmacht van 2500 man alle Scheldebruggen tussen Gent en Schoonaarde. Deze Burgerwacht kon ook die dagen worden gespot op de Wetterse markt.
De Brusselse wacht op de Markt te Wetteren, begin september 1914 (Foto's: Replica)
  • 29 augustus 1914. Aankomst van Kapitein Koning en een groep Jagers - Cyclisten van de Brusselse Burgerwacht te Massemen. Na overleg te Wetteren wordt beslist de belangrijkste wegen hier te versperren en enkele loopgraven te graven.

Schets van de te voorziene Stellingen in het Dorp van Massemen (Schets: Collectie Rolande Van Heden). Toch is het vrij onzeker of van deze stellingen ooit veel is in huis gekomen. In een vrij uitgebreide beschrijving van de gebeurtenissen door de toenmalige pastoor van Massemen, wordt namelijk specifiek gemeld dat er geen militaire voorzieningen werden gedaan op Massemen, wat toch dit plannetje wel tegenspreekt.

  • 1 september 1914. Kapitein Koning voert met zijn Jagers - Cyclisten een nieuwe verkenning uit om na te gaan waar de Duitsers op dat moment reeds zaten. De verkenning gaat richting Wichelen en Schellebelle. De Duitsers worden hierbij niet waargenomen.
  • Rond 18u15 wordt boven Massemen een Duitse Zeppelin waargenomen.
  • Kapitein Koning krijgt opdracht zich naar Oordegem te begeven.
  • 2 september 1914. De Belgische burgerwacht bewaakt dag en nacht het station en de bareel van Kwatrecht.
  • 4 september 1914. Dendermonde wordt na hevig verzet van het Belgisch leger door de Duitsers ingenomen.
Te Dendermonde werd er alles aan gedaan om de Duitse agressor te vertragen in zijn doorbraak doorheen België. Bovenaan zie je Belgische troepen op het einde van hun verdediging van Dendermonde, de toenmalige brug over de Dender vernielen zodat de hen op de hielen zittende Duitsers zouden kunnen vertraagd worden. Deze locatie heden nog terugvinden is niet meer zo evident. Deze toenmalige brug dient gezocht te worden aan wat nu nog "Sas" noemt, namelijk aan de "Oude Dender", een heden afgesneden oude tak van de toenmalige Dender. (Oude foto: ELD - kaartje: Google maps - Actuele foto: Google Streetview)
oorlogsschade WO I Dendermonde Stadhuis Dendermonde 1914

Het verzet dat de Belgen leverden zal er toe leiden dat er frustraties ontstonden bij de Duitse aanvaller. Zo onstond opnieuw al vrij snel de kwakkel dat er van Belgische burgers op de Duitsers zou geschoten zijn. Meestal betroffen dit schietpartijen van Duitsers op Duitsers waarna de bevolking werd beticht. Hierdoor zou ook Dendermonde zwaar te lijden krijgen onder repressailles in de vorm van nutteloze beschietingen met artillerie en brandstichting. Ganse stadsdelen werden tot puin herleid. Foto links: Oorlogsschade te Dendermonde zoals er na de Duitse doortocht vrij veel te zien was. Foto rechts: het vernielde Dendermondse stadhuis (Foto's: Replica)

  • Omwille van de inname van Dendermonde wordt door de Belgische burgerwacht beslist de bruggen over de Schelde te Wetteren, Melle en Schoonaarde op te blazen wat ook gebeurt.
Scheldebrug te Wetteren

De bovenste postkaart (Foto: Nels) toont de brug te Wetteren voor WO I. Op de twee foto's daaronder krijg je een beeld van de beide zijdes van de Schelde van de opgeblazen brug. Je herkent ze altijd vrij eenvoudig omdat er domweg bij het opblazen nog een voertuig opstond. (Foto midden links: Replica - midden rechts: Daniël De Mol) - De foto's daaronder tonen opnieuw de eveneens vrij kort nadat België bezet was door de Duitsers tijdens WO I gebouwde noodbrug te Wetteren. Bij de foto rechtsonder zie je trouwens ook nog opnieuw een gedeelte van de opgeblazen brug in de Schelde hangen. (Beide foto's: Replica).

Scheldebrug te Melle.

De brug van Melle van voor WO I is op oude postkaarten vrij goed herkenbaar door het houten hokje midden van de brug (Oude postkaart boven: Replica) - Vergeet wel niet dat de toenmalige brug niet in het verlengde van de huidige Kerkstraat (Dorpstraat) lag maar in het verlengde van de huidige Pontstraat, dus enkele honderden meters zuidoostelijk van de huidige brug over de Schelde. De beide foto's daaronder tonen de opgeblazen brug. Bij de foto midden links is deze nog in zijn geheel (Foto: de Oorlogsklok), bij de tweede foto uit een oude krant, is ook dit gedeelte nog eens in twee gebroken. Deze foto komt uit een oud krantje en vermelde zelfs domweg dat het een foto betrof van de Scheldebrug te Wetteren (Foto: Replica). De onderste foto is ook leuk omdat je zowel de vernielde brug nog ziet liggen alsook de kort na de Duitse bezetting gebouwde WO I noodbrug van Melle (Postkaart: Albert)

Scheldebrug te Schoonaarde.

Ook de Scheldebrug te Schoonaarde vloog allicht rond dezelfde periode de lucht in. Vergeet niet dat er op dat moment nog geen sprake was van de brug in Uitbergen. (Foto links: oude krant uit die tijd).
  • 6 september 1914. Een vrijwilligerskorps van 1000 man komt te Melle aan om hier stelling te nemen met als enige opdracht een overweldigende Duitse overmacht tot stand proberen te brengen.
  • Het opstuwende Duitse leger omvatte 42.000 soldaten. Hier tegenover zou een Belgische verdediging komen te staan van amper 1000 soldaten en vrijwilligers.
oponthoud oprukkende Duitse troepen
Uitrustende Duitse troepen op weg richting Gent - (Foto: Collectie J. De Vos)
  • Er waren voor deze 1000 soldaten, geen mitrailleurs ter beschikking, elke soldaat beschikte over 150 patronen voor hun standaard Mausergeweren. Voor de rest hadden zij de beschikking over in totaal 4 stukken artillerie van de Brusselse burgerwacht.
  • Voor patrouilleopdrachten werd wel nog een eskadron bereden rijkswachters toegevoegd.
  • De opstelling onder Majoor Dulier was als volgt:
    • De 1e Compagnie Karabiniers (250 man) onder leiding van kapitein Libois neemt stelling tussen de opgeblazen brug te Melle en kilometerpaal 9 op de Geraardsbergsesteenweg te Melle (tot aan de kruising met de spoorlijn).
    • De 2e Compagnie Grenadiers (250 man) onder leiding van kapitein Janssens, bezet het spoorwegtalud ten zuiden van Melle tot aan het kasteel van Gontrode. (lokatie latere Duitse Vliegveld te Gontrode).
    • Voor deze stellingen werd een Eskadron Rijkswachters opgesteld onder leiding van Luitenant Lebrun.
    • Nog 2 compagnies van een voorlopig onbekend Linieregiment (2x 250 man) onder leiding van Luitenant Englebert en Commandant Robinet stellen zich op tussen de gehuchten Boschhoek en Mylecke (tussen Gontrode en Lemberge). Dit was ongeveer op de grens met Merelbeke.
    • Zuid-Zuidoost van deze laatste stellingen werd nog een een Eskadron Cyclisten van de Luikse Burgerwacht opgesteld, deze kwamen later die dag namelijk nog aan hier in de regio.
    • De Artilleriedivisie van de Burgerwacht had de beschikking over in totaal 4 stukken veldgeschut. Twee ervan tesamen met een 100 tal soldaten werden opgesteld langs de steenweg te Melle gericht op de richting Kwatrecht. De twee overige stukken stonden opgesteld in de buurt van het kasteel van Gontrode (Kasteel de Varens langs de huidige Gontrode Heirweg) en hadden ongeveer evenveel soldaten ter beschikking.
    • De commandopost bevond zich in het dorp van Melle.

2 foto's van de 1e Karabiniers, ingekwartierd te Melle in 1914 onder leiding van Kapitein Libois. De foto's zijn genomen bij het tuinbouwbedrijf Ankersmit te Melle waar ze tijdelijk ingekwartierd waren. (Foto's boven: Collectie Ankersmit). Onderaan links een oude postkaart (Replica) van het hoofdgebouw van de tuinbouwerfamilie Ankersmit. De woning kan nu nog altijd teruggevonden worden langs de steenweg te Melle, ongeveer aan de overzijde van de Tuinstraat te Melle (Foto: Google Streetview).

Ook deze foto dient allicht rond deze periode gesitueerd te worden alhoewel sommigen hem in oktober 1914 (een maand later dus) situeren. Het betreft een Belgische automitrailleuze die deel uitmaakte van de entourage van de kolonel van de 2e Linie. De foto werd genomen aan het kruispunt van Kerkstraat met Brusselsesteenweg te Melle. Dit is een kruispunt met een zeer zware oorlogsgeschiedenis. In de Meidagen 40 vloog hier het ganse kruispunt de lucht in bij een vernielingsopdracht van het Belgische leger toen. (Foto links: www.bunkergordel.be - foto rechts: Google Streetview)

  • Om 7u30 trekt een Belgische verkennersgroep bestaande uit 7 cyclisten en 5 ruiters op richting Oordegem. Daar bemerken zij Duitse aanwezigheid in het centrum. Vanaf de molen van Oordegem zien ze een Duitse patrouille van ongeveer 40 man in het dorp zelf. Daarnaast wordt er ook een peloton Duitsers gezien die via de huidige Klinkaard Massemen probeert te bereiken. De Belgische patrouille vreest ingesloten te worden en keert zo snel mogelijk terug in de richting van het Strop.
  • Omwille van de terugkerende verkennersgroep vertrekt Kapitein Koning met een compagnie Jagers-Cyclisten in de richting van de Molen. Als ze daar aankomen, worden ze echter meteen onder vuur genomen en komen de Kapitein en nog 3 Jagers Cyclisten om.
Monument WO I Oordegem Augustus 1914

Als webmaster vond ik het vervelend dat het monumentje totaal vergeten bleef naast de baan Gent-Aalst. Op 1/08/2013 heb ik dan ook beslist de lettertjes van het monument nog eens in het zwart te zetten zodat het monument opnieuw leesbaar werd en toch enigsinds hersteld werd in zijn eer. Totale kostprijs van de renovatie +/-8 €. Alhier het resultaat en de volledige tekst:

Les Chasseurs Eclaireurs de Gand a leurs Freres d'Armes

Le Regiment Reine Elisabeth de Bruxelles aux Chasseurs

  • Amedee Haumont
  • Jean Hubinger

La Compagnie des Chasseurs Cyclistes de Bruxelles a

  • Edmond Koning (Commandant)
  • Leon Esser (Chasseur)
Links: peloton Belgische verkenners - Rechts: Compagnie Jagers - Cyclisten (beide foto's Replica)
  • Rond 11u30 bereikt het bericht van wat zich voordeed te Oordegem ook Melle. Hier wordt ogenblikkelijk door gendarmen stelling genomen rond de spoorwegovergang en het station.
  • Vrij kort daarop wordt Oordegem onder de voet gelopen door een massa Duitse troepen.
  • Nog voor er echte contacten zijn aan de opgetrokken stellingen te Melle, onderhandelt de Gentse Burgemeester Braun (zelf met Duitse roots) te Oordegem met de Duitse opperbevelhebber generaal Von Boehn. Hij probeert nu reeds te verkrijgen dat er geen repressailles zouden ontstaan tegen Gent. Hij vreesde namelijk met Gent een zelfde lot te ondergaan dan wat dagen voordien plaats vond in Dendermonde. Bij deze verklaarde Braun Gent op dat moment al als een open stad, wat inhield dat Duitse troepen zonder Gentse weerstand te zullen ondervinden, zouden mogen doortrekken.
  • Dit viel op dat moment nog te bespreken omdat het einddoel van de Duitse opgehouden troepen het Marne-front was, en niet Gent of Brugge. (Foto: De oorlogsklok).
Emiel Braun burgemeester Gent 1914
Situatieschets strijdterrein bij de eerste slag om Melle. De datum spreekt op 7 oktober 1914. Dat is echter de datum van de tweede slag. De schets komt overeen met de toestand op 7 september 1914. (Schets: Replica)
  • 7 september 1914 in de vroege ochtend. Er wordt een Duitse verkennersgroep van 2 kurassiers (zwaar bewapende ruiters met een borstharnas) op de grens van Wetteren met Melle gespot door de Belgen. De Belgische wachtposten openen meteen het vuur en doden één van de verkenners.
  • Kort hierop vervolgen 2 Duitse regimenten 162 en 163 (voetvolk), een 200 tal ruiters met onder andere de beschikking over kanonnen en een 15 tal mitrailleurs. Dit zijn troepen komende uit Dendermonde, al over Wetteren, op weg in de richting van Melle.
  • Rond 8 uur. De Belgische troepen worden verwittigd door de stationschef van Kwatrecht over de komst van deze Duitse overmacht. Zij proberen nog snel 2 kanonnen in stelling te krijgen te Kwatrecht die gericht zijn op de steenweg naar Aalst. De Duitsers zijn echter al te dicht genaderd om nog veel nut te hebben van dit geschut.
Op 7 september 1914 werden bovenstaande Duitsers geflitst te Wetteren op de Aard tegen de Schelde. De foto's (Beiden Replica) zijn echter niet meer zo eenvoudig te koppelen aan de huidige Aard. Dit valt niet te verbazen als je weet dat je op de achtergrond een gebouw te zien is dat reeds voor WO II verdween om de Moerstraat te verbinden met de Aard. (Foto linksonder: D. De Mol). Foto rechtsonder toont dezelfde locatie zoals deze er nu uitziet (Foto: Google Streetview).
Belgische infanteristen opgesteld in gebouwen en vurend in de richting van nabijgelegen Duitse troepen. (Foto: Replica)
  • Rond 9 uur vallen Duitsers binnen in de eerste huizen van Kwatrecht. Men is vrij agressief omdat men opnieuw beweert te zijn beschoten door burgers. De Duitsers zijn nu ruim aanwezig op de Brusselsesteenweg te Kwatrecht en schieten letterlijk op alles wat beweegt, ook burgers. Er vallen doden.
  • Het komt vrij snel tot een effectief treffen tussen Belgische en Duitse troepen. Al snel breidt het geweld uit over de ganse lijn van Kwatrecht tot Gontrode.
  • Geleidelijk aan beginnen de Duitsers burgers uit woningen mee de straat op te duwen met hun handen omhoog. Zo worden op de duur een 16 tal burgers mee door de straat opgejaagd terwijl achter hen de Duitsers op de Belgen vuren en de Duitsers en de gevangen genomen burgers Belgische kogels incasseren. Gewonde burgers werden achtergelaten en vervangen door nieuwe op de voorlijn geduwde gevangen genomen burgers. Deze werkwijze zal doorgaan tot rond 16 uur in de namiddag.
  • Rond 10 uur wordt nog een nieuwe Duitse kolonne troepen gesignaleerd komende uit de richting van Oordegem.
  • Er volgen hevige artilleriebeschietingen op de Belgische stellingen. De Belgen blijven heldhaftig weerstand bieden en hebben zich ondertussen voldoende ingegraven. Op de linkerflank te Kwatrecht ontstond er tegen de Schelde een doorbraak van de Duitsers aan de reeds in puin geschoten Blauwfabriek.
  • Bij een Belgische tegenaanval om de terreinen van de Blauwfabriek te heroveren sneuvelt de Belgische Adjudant Libens.
  • De Belgen weten echter wel met aanzienlijke verliezen dit verloren fabrieksterrein terug te winnen op de Duitsers.
  • Er wordt zelfs vijandig artillerievuur ontvangen op de Belgische linies komende van de overkant van de Schelde (gehucht de Bommels).
Duitse loopgraven te Melle 1914

Loopgraven achtergebleven te Melle. Op de achtergrond vernielde huizen langs de Brusselsesteenweg, heden collegebaan (Foto: De Oorlogsklok)

Links: zicht op de vernielde Blauwfabriek op één van de postkaarten met de oorlogsschade te Kwatrecht. Hier produceerde men kleurstof, meer specifiek Pruisisch Blauw (what's in al name). (Foto: Replica) - Rechts de locatie waar deze fabriek moet gelegen hebben tussen Brusselsesteenweg en Schelde (Google Streetview).
Enkele oudere foto's van Belgische fuseliers opgesteld in gegraven stellingen zoals het toch ook in september te Kwatrecht-Melle moet geweest zijn. (Foto's: Replica)
  • Doordat de Duitse tegendruk met de minuut aangroeit, is men verplicht de twee stukken geschut langs de steenweg te Kwatrecht terug te trekken met bijkomende verliezen tot gevolg. Ook geraken de Belgische troepen totaal uitgeput aan munitie en is bevoorrading totaal uitgesloten. Het Belgische opperbevel geeft opdracht geleidelijk aan terug te trekken.
  • Rond 10u30 weten de Duitsers de druk op de stellingen in Gontrode op te drijven door stelling te nemen in een bosje juist ten zuiden van Gontrode.
  • De Belgische artillerie opgesteld te Gontrode (2 stukken geschut) proberen het Duitse geschut opgesteld in het bosje en dit op de Bommels aan de overkant van de Schelde te riposteren. Nadat ze zelf amper zijn begonnen met granaten af te vuren, komen ze zelf zo zwaar onder vuur te liggen van Duitse kant dat de Belgische stukken artillerie er achtergelaten dienen te worden.

Links: Oprukkende Duitse soldaten met pinhelmen (Replica)

  • Rond 12u30 wordt aan Belgische kant de opdracht gegeven zich te verdedigen en geleidelijk aan proberen terug te trekken tot op de tweede lijn. Deze bevond zich voor het college van Melle. Deze terugtocht begint ongeveer om 13 u.
  • Rond 13u. De Belgen opgesteld achter de spoorlijn trekken terug tot op de tweede lijn. De Duitsers blijven oprukken in de richting van deze 2 linie, hierbij blijven burgers zoals eerder gemeld gebruikt als levend schild. Systematisch worden burgers en kinderen ruw behandeld als gevangenen. Huizen en boerderijen die worden veroverd op de Belgen worden geplunderd en in brand gestoken.
Belgische troepen in de verdediging
Belgische troepen in de verdediging (Foto: Replica)
  • Ook op Melle Kalverhage worden boerderijen in brand gestoken en burgers gedood. Op de weide van Fouquaert (hoeve ter hoogte van het kruispunt van Kalverhage met de Kouterwegel) werden alle mannen gevonden in nabijgelegen huizen samengebracht waar ze dienden op hun knieën te gaan zitten met hun handen ophoog. Geleidelijk aan werden hier ook nog bijkomende burgers aangevoerd afkomstig van andere woningen te Kwatrecht en Melle die reeds in Duitse handen waren gevallen. Deze gevangenen zouden onder Duitse begeleiding doortrekken naar Overbeke en de fabriek van Beernaerts. Daar werd kort halt gehouden om dan terug te trekken naar de Blauwfabriek te Melle waar ze door Duitsers bewaakt dienden te blijven.
Uitgebrande Hoeve Fouquaert op de hoek van Kalverhage en de Kouterdreef, heden vind je hier gewoon weiland zonder bebouwing. (Foto ruïne: Replica - Actuele foto: Google Streetview)
  • Rond 14u30 komt de ganse linie die eerst door de Belgen was bezet, enorm zwaar onder Duits mitrailleur- en artillerievuur te liggen.
  • Er is een peloton onder leiding van Adjudant Staelens dat zelfs weigert zijn stellingen te verlaten onder het hevige vijandelijke vuur. Zij krijgen nog een volle aanval met mortieren te verwerken.
  • Rond 15 uur trekken de laatste Belgische troepen, nog steeds standhoudend, geleidelijk aan terug.
  • Wanneer Majoor Dulier met zijn soldaten te Gent aankomt, hoort men nog altijd de Duitse artillerie neerkomen op hun ondertussen verlaten stellingen.
  • De dodentol aan Belgische kant was als volgt:
    • Het bataljon Dulier: 12 gesneuvelden, 35 gewonden en 31 vermisten.
    • De artillerie van de burgerwacht: 1 gesneuvelde, 1 gewonde en 7 vermisten.
    • Het eskadron van de Luikse burgerwacht telde 2 doden en 3 gewonden.
  • De dodentol aan Duitse kant is natuurlijk veel moeilijker te achterhalen. Na de strijd werden er wel in nood opgetrokken graven ontdekt:
    • 30 Duitse lijken werden teruggevonden begraven langs een chemische fabriek (allicht de blauwfabriek)
    • Aan de overkant van de weg waren nog eens twee graven waarvan één van een zwaar toegetakelde officier.
    • Daarnaast werden nog 4 in de gauwte gegraven sleuven gevonden van telkens ongeveer 5 op 2 meter gevuld met lijken (aantallen onbekend).
    • Kort in dezelfde buurt werd nog een kleine stelling gevonden met 4 dode Duitsers erin.
    • In de Duitse veldlazaret, ingericht in de gebouwen van De Zusters van Liefde te Kwatrecht (huidige MPI Kwatrecht) werden 29 Duitsers gewond binnengebracht, waarvan er nog eens 4 overleden. In een getuigenis na de gevechten van september is er sprake van in totaal 50 gewonde Duitsers die werden binnengebracht. Deze zouden bij het vertrekken van de Duitsers ook met karren meegenomen zijn bij hun vertrek op enkele gewonden na die niet konder vervoerd worden en te Kwatrecht achterbleven.
    • Geen enkele van deze Duitse gesneuvelden, werd te Melle of Kwatrecht begraven. De gesneuvelden werden vrij respectloos samengebonden in bussels van 4 en rechtop vervoerd op goederenwagons richting Duitsland getransporteerd. Zo hoorde ik al eens het verhaal dat er zelfs te Kwatrecht of Schellebelle zo een bussel zou gevonden zijn nadat hij van de respectievelijke trein was gevallen en zo later naast de spoorlijn in de berm of de gracht werd teruggevonden.
    • Er vielen ook nog 8 burgerdoden in Melle en nog eens 3 nieuwsgierige burgerdoden uit omringende gemeenten, die de gevechten van iets te dichtbij wilden meemaken.
  • Na deze gevechten bleven in Kwatrecht en Melle langs de Brusselsesteenweg 45 huizen brandend en of in puin geschoten, achter.
  • Uiteindelijk keerde vrij snel de rust terug in Kwatrecht en Melle. Na de gevechten verbleven de Duitse troepen nog 1 nacht in tenten op de weilanden achter de jongensschool (allicht huidige industriezone Neerhonderd). De Duitse staf vestigde zich in Kasteel de Bueren
  • Een 200 tal Duitse ruiters gingen verder op verkenning op de steenweg tot de Zwaanhoek te Melle (huidige Tuinstraat). Er zouden er ook nog doorgereden zijn tot Gent zelf waar ze zouden ontvangen zijn door de Amerikaanse Consul. Gelukkig bleven alle echte repressailles uit en keerden allen vrij rustig terug richting Kwatrecht. De onderhandelingen van Burgemeester Braun zouden dus toch hun doel niet gemist hebben. Geen enkele Duitser is ten tijde van deze gevechten door Gent verder getrokken.
  • In het huidige MPI te Kwatrecht, toen de Zusters van Liefde te Kwatrecht, worden 1200 Duitsers gestationeerd. Er worden ook in totaal 36 gewonden binnengebracht van de Duits - Belgische gevechten die dag. 4 van hen zijn Belgische gewonde gevangengenomen soldaten.
  • 8 september 1914, rond 7 uur werden de gegijzelde burgers door de Duitsers vrijgelaten. In het algemeen vonden zij hun woning uitgebrand, vernield en geplunderd terug.
  • Meteen na de gevechten bleven nog een 10.000 tal Duitsers achter op Melle - Kwatrecht. De rest trok door in de richting van het Franse Marne-front. De achtergebleven troepen sloegen een tentenkamp op achter de jongensschool te Kwatrecht (huidige industrieterrein Neerhonderd).
  • Te Massemen werd in de loop van de dag nog tijdens de mis de pastoor uit de kerk gehaald omdat hij de klokken had geluid. Dit werd door de Duitsers aanzien als "signaal geven" (naar Belgische troepen). Het dispuut kon worden uitgepraat en de pastoor werd vrij snel opnieuw vrijgelaten. Dit zou vrij kort nadien voor maanden in gans het bezette land een verboden iets worden.
  • Bij het doortrekken naar Frankrijk ontruimen de Duitsers ook het huidige MPI te Kwatrecht. Dit gebeurt met het achterlaten van hun gewonden, enkele bewakers en een Duitse arts.
  • 9 september, in de loop van de dag vertrokken ook deze laatste Duitse soldaten richting Frankrijk. Gelukkig voor de inwoners van Kwatrecht en Melle was dit kortstondige verdere verblijf van Duitse troepen zonder nog verdere repressailles. Ook die troepen trokken door in de richting van Noord Frankrijk waar op dat moment de strijd hevig doorging, en nieuwe Duitse steun nodig was.
  • De nog aanwezige gewonde Duitsers in het MPI te Kwatrecht worden overgebracht met ziekenwagens naar Dendermonde. De Belgische gewonden mogen verder verzorgd worden te Kwatrecht. Zij zullen de dag nadien worden overgebracht naar Gent en daar overgedragen worden aan het rode kruis.
  • Alle Duitse troepen waren uit Kwatrecht - Melle verdwenen, de burgers vonden indien ze eerder gevlucht waren, hun huizen in veel gevallen vernield, geplunderd en vaak uitgebrand terug. De brandgeur bleef nog dagen hangen. Op de velden lagen bij de slag gedode koeien en paarden.
  • De rust zou echter in Kwatrecht - Melle, maar 1 maand duren.

Opmaken van PV's omwille van de Duitse baldadigheden van 7 september 1914.

  • Na de gevechten van september 1914, vanaf 9 september om juist te zijn, werden 4 dagen lang te Melle officieel PV's opgesteld van de baldadigheden die zich hier hadden afgespeeld van 7 tot 9 september. De meest terugkomende zaken zijn hieronder te vinden:
    • Vele huizen werden na de gevechten één voor één bezocht door Duitse soldaten. In het algemeen was dit onder het mom dat ze op zoek waren naar Belgische soldaten. De eigenaars werden na ondervraagd te zijn, uit het huis gejaagd of tijdelijk gevangen genomen. De woningen werden daarna meestal geplunderd van alles wat bruikbaar was. Hierbij ging de aandacht in eerste instantie naar geld en juwelen maar men bleek in het algemeen ook geïnteresseerd in vlees, voedsel in het algemeen, gewone kledij en zelfs ondergoed. De huizen werden in het algemeen na hun zoektocht in brand gestoken (ook al beweerde men eerst tegen de inwoners dit niet te zullen doen). Ook werden totaal zonder nut op de boerderijen de dieren soms vrijgelaten maar meestal gedood of doodsgeschoten. In het algemeen werden ze dus letterlijk als pesterij afgeslacht. Ook de stallen gingen meestal in de vlammen op.
    • Er zijn ook enkele zeer tragische verhalen gekend van boerderijen zoals dit van de hoeve van Theophiel De Boever. Hier vielen twee Duitsers binnen die ogenblikkelijk zijn eigen zoon (19 jaar) en zijn vriend (18 jaar) neerschoten. Beiden werden daarna nog eens bijkomend doorboord met een Duitse bajonet. De rest van de bewoners werd weggeleid naar Wetteren waarna ook de hoeve in brand werd gestoken. Beide gewonden bleven roepend achter in de afbrandende hoeve.
    • Ook de hoeve van Octaaf De Visscher werd doelbewust in brand gestoken terwijl de eigenaars met hun kinderen nog ondergedoken zaten in de kelders. Hun jongste zoon Romain (10 jaar) probeerde uit het brandende huis te vluchten maar werd in de moestuin tijdens zijn vlucht doodgeschoten. Zijn andere zoon zou later blijken omgekomen te zijn bij de hoeve De Boever (zijn zoon was de vriend waarvan daar melding gemaakt in het verhaal). De rest van de inwoners zou in de kelders de brand overleven, haast verstikt door de rook van de brand boven hen.
    • Dit zijn twee verhalen van hoeves maar er zijn er nog heel wat meer in de vlammen opgegaan, zo ook bv de hoeve Fouquaert te Melle. Dit terwijl l de eigenaars net zoals heel wat gevangengenomen inwoners van Kwatrecht en Melle met hun handen boven hun hoofd hun lot afwachtten.
    • Het blijkt toch ook geen fabeltje dat de eigenaars van de Blauwfabriek en zijn werklieden werden gespaard door de Duitsers. De eigenaar zelf was van Duitse herkomst. Als ze te weten kwamen dat er een link was met de fabriek werd op die huizen "Brave Leuten" geschreven waardoor die huizen (soms nadien) werden genegeerd bij de verdere repressailles. Het komt er op neer dat het bij sommigen heeft geholpen, bij anderen niet.

Foto's van Schade te Kwatrecht en Melle, te wijten aan Duitse repressailles na de gevechten in september 1914.

  • De meeste schadefoto's die je kan terugvinden van Kwatrecht en Melle uit 1914 dateren allen uit repressailles volgend op bovenstaande gevechten. We beginnen een overzicht van foto's die konden worden gepositioneerd langs de huidige steenweg van Kwatrecht komende en gaan zo verder richting Melle, startend aan de kerk te Kwatrecht. Juist achter de kerk stond op het terrein aanpalend aan de kerk in de richting van de spoorwegovergang het kasteel Lebegue. Dit kasteeltje ging toen volledig op in de vlammen. Het werd nooit meer heropgebouwd.
Foto's uitgebrande kasteeltje: www.erfgoedbanklandvanrode.be - Oude postkaart met intacte kasteel: Replica - Huidige locatie: Google Streetview
  • Iets verderop langs dezelfde kant van de steenweg verdwenen deze twee woningen na september 1914 voor goed uit het Kwatrechtse straatbeeld. De woning met de witte omboordingen is nog duidelijk rechts op deze oude postkaart zichtbaar. Op deze postkaart krijgen we nog een authentiek zicht op de Brusselsesteenweg in de richting van de spoorwegovergang. De uitgebrande woningen stonden ongeveer een 200 tal meter voor de spoorwegovergang op de rechter kant. (Oude foto links: www.kwatrecht.be - Postkaart rechts: Nels)
  • Bovenstaande woning was te zoeken juist voor de huidige spoorwegviaduct. De zoektocht naar deze ruïne wordt natuurlijk vermoeilijkt omdat de foto allicht niet is van direct na de gevechten maar reeds enkele maanden nadien. De vernielde woningen naast de woning op de foto zijn namelijk reeds volledig afgebroken. (Oude foto: Boek "De Eerste Wereldoorlog op grondgebied Quatrecht - Rolande Van Heden"). De foto links is een oude postkaart en de nog bestaande woning is de lagere woning achter het verdwenen hogere huis rechts op dezelfde kaart (Postkaart: Replica). De onderste foto rechts is dezelfde locatie nu op Streetview.
  • Dit was toen het zicht op de toenmalige spoorwegovergang. Op de achtergrond zicht om de beschadigde woningen er juist achter. (Foto links: Replica - Foto rechts: Google Streetview).
  • De omgeving juist achter het station van Kwatrecht (richting Melle) werd zwaar aangepakt door de Duitsers qua repressailles. Men vindt er wel wat verschillende foto's van terug.
  • Foto boven: Een zeer bekende foto is deze groep poserende Duitse soldaten. Deze was nog niet opgetrokken met een viaduct zoals het nu het geval is. De viaduct werd pas gebouwd in 1938. Achter de viaduct rechts lag het Café "In Vlaanderen - A. Van Wanzeele - Van Den Hende". Dit café ging net zoals de ganse rij huizen achter het café langs de steenweg in vlammen op als onderdeel van Duitse repressie na onverwachte weerstand te Kwatrecht - Melle in september 1914. (Foto: forumeerstewereldoorlog.nl).
  • Foto's midden: De linker foto toont dezelfde puinhoop en maakt deel uit van een postkaartenreeks met schade van september 1914 te Kwatrecht - Melle (Foto: Replica). De rechter foto is een minder bekende foto met opnieuw een aantal Duitsers poserend voor het puin (Foto: Replica).
  • De onderste foto links is dezelfde locatie anno 1905 zoals terug te vinden op een oude postkaart (Postkaart: Replica). De foto rechtsonder toont de huidige situatie. Allicht is geen enkel huis nog identiek met wat op de andere foto's in puin is te zien (Foto: Google Streetview)
  • De volgende foto's zijn van een woning die ook op achtergrond rechts van vorige foto's al te zien is. Dit betreft de woning Lammens. Dit stond ook bekend als het posthuis van Kwatrecht.
  • Ook hier zie je dat hoe recenter de foto, hoe minder intact de woning wordt. Zo is bij de recentere foto's opnieuw al een ganse beuk boven een grote poort, ingestort. (Foto linksboven: Replica - Rechtsboven: Google Streetview - Linksonder: forumeerstewereldoorlog.nl - Rechtsonder: www.kwatrecht.be)
  • De volgende beschadigde woning stond aan de overzijde van de weg en bestaat heden ook nog altijd. Dit was vroeger de Kloeflederuitsnijderij te Melle. De woning is trouwens populair op oorlogsfoto's. Men kan ze namelijk ook nog terugvinden gefotografeerd kort voor de meidagen '40 terwijl Belgische Cavalerie voorbijtrekt.
  • (Bovenste postkaart: Replica) - onderaan links is een postkaart van de steenweg anno 1910 (Postkaart: Replica) - Rechtsonder is een actueel beeld van dezelfde locatie (Foto: www.bunkergordel.be).
  • We verplaatsen ons nu tot waar de huidige Collegebaan schuin rechts wegloopt van de huidige steenweg. Dit was echter de originele steenweg. Het rechtdoor lopende gedeelte van de huidige steenweg is pas jaren later rechtgetrokken. Dat dient te worden gesitueerd in de jaren '50.
  • Ter hoogte waar de huidige Collegebaan afdraait van de doorgetrokken steenweg zouden heden midden op de steenweg deze ruïnes gestaan hebben.Nu vindt men daar de gebouwen van Ilvo. Ook hier stond een volledig rij uitgebrande huizen. Rechts het intact gebleven café "De Voerman". (Foto links: Replica - rechts: Google Streetview van actuele situatie)
  • Aan de overzijde ter hoogte van de binnenhoek van huidige Collegebaan en Brusselsesteenweg stonden bovenstaande woningen. In deze woningen zouden zich bij de eerste slag om Melle in september 1914 afgrijselijke taferelen afgespeeld hebben. Er zouden 2 burgers laffelijk neergeschoten zijn door Duitse sluipschutters. De woning zelf werd daarna in brand gestoken of geschoten.
  • Je ziet duidelijk opnieuw dat hoe recenter de foto wordt, de woning zelf nog verder aftakelt. Op het einde dienden zelfs de gevels bijkomend gestut te worden en was de middenbeuk volledig ingestort. (Foto's boven links, midden links en rechts: Replica - onderaan links: De oorlogsklok - onderaan rechts: www.kwatrecht.be.
  • Zeer kort tegen bovenstaande woningen stond ooit een lintbebouwing van 12 arbeidershuisjes die allen in brand werden gestoken en totaal uitgebrand achterbleven na september 1914. Ook van deze is heden totaal niets meer terug te vinden alhoewel ze na WO I allen nog heropgebouwd geweest zijn. Allicht zijn deze 12 uitgebrande huisjes van de meest gefotografeerde om de schade op Melle aan te duiden. Foto's hiervan verschenen zelfs in buitenlandse pers om de barbarij van de Duitsers te Melle aan te duiden.
  • Dit zijn allicht de foto's het kortst na de vernielende dagen in september 1914 genomen. Je kan het zien omdat het eerste huisje op de hoek op dat moment zijn zijgevel nog had. Dat was trouwens origineel een caféetje, genaamd "in de 12 huizen bij De Saedeleer".
  • (Foto links- en rechtsboven: Replica), De rechter foto is trouwens opnieuw een postkaart. (Foto linksonder: Collectie F. Odberg). De foto rechtsonder geeft u een idee waar deze huisjes ooit stonden (Google Streetview).
  • Bij foto's iets later genomen valt het op dat het eerste huisje reeds gedeeltelijk gesloopt blijkt. Wat ook op de foto's van deze huisjes meteen duidelijk wordt, is het ramptoerisme dat letterlijk plaats vond, komende van Gent om het oorlogsgeweld dat in Melle plaatsvond, te komen begapen.
  • (Foto's boven: Replica - Foto onder: The Daily Mirror).
  • Nog 2 foto's van de ramptoeristen te Melle, beiden in het formaat van postkaarten (Beiden: Replica)
  • Twee zeer interessante postkaarten zijn deze. Men ziet er opnieuw de fameuze huizenrij maar ook wat veel interessanter is, loopgraven in de velden rechtover deze woningen. Dit was zo goed als zeker een Belgische loopgraaf, haaks op de Collegebaan. (Postkaarten: Replica)
  • Ook nog courant teruggevonden foto's zijn deze van een Belgische Caisson die totaal vernield in een gracht ligt, aan de overzijde van de weg ter hoogte van deze 12 huisjes. Een Caisson was een kar die de munitie vervoerder horende bij een stuk artillerie. In dit geval zal dit 1 van de Caissons zijn geweest, horende bij de 4 artilleriestukken die de Belgen hier ter beschikking hadden afkomstig van de Brusselse burgerwacht. (Foto's: Replica)
  • Nog iets verderop richting centrum Melle, tussen de huidige collegebaan en de doorgetrokken Brusselsesteenweg, stond ooit onderstaand kasteeltje.
  • Dit kasteeltje stond gekend als villa Ten Bergh. Op postkaarten met het puin van Melle in september 1914, vindt men het steeds terug als het kasteel van (Notaris) Mr Roland. Ook deze villa werd totaal verwoest en verdween daarna voorgoed uit het straatbeeld. Het kasteeltje werd doelbewust in brand gestoken omdat er zich Belgische soldaten zouden verschanst hebben en van daaruit de Duitsers onder vuur hadden genomen.
  • De voorzijde van dit kasteeltje zat gericht op de huidige Brusselsesteenweg die toen dus officieel nog niet bestond. Allicht was er dus toen een langere oprijlaan die deels zal gelopen hebben waar de steenweg nu loopt. (Foto links: F. Odberg - Foto rechts: Replica)
  • De meeste foto's die men van dit kasteeltje vindt zijn in de vorm van postkaarten en tonen de achterzijde van het gebouw. Het kasteel bestond uit een hoofdgebouw en een kleiner bijgebouw. (Foto's links- en rechtsboven, rechtsonder: Replica - Rechtsonder: De Oorlosklok - Rechts midden: F. Odberg)
  • Ongeveer op dezelfde hoogte van de de huidige steenweg maar aan de andere zijde tussen huidige Brusselsesteenweg en spoorlijn stond ooit de hoeve De Visscher. Ook deze hoeve werd zoals hogerop in het strijdverslag reeds gemeld, in brand gestoken en brandde volledig uit. De hoeve is nooit meer op die locatie heropgebouwd.
  • (Foto's linksboven en rechtsonder: Replica - Rechtsboven: www.bunkergordel.be - Linksonder: F. Odberg)
  • Er zijn op het moment nog wel heel wat foto's met puin dat ik nog niet heb kunnen positioneren. Er wordt nog gepoogd deze in de toekomst nog toe te voegen na verder onderzoek van de mogelijke locaties.

De Duitse belegering van het Antwerpse Reduit National kort voor de val. (Bron: Replica)

Kwatrecht - Melle een tweede keer het terrein van hevige strijd, oktober 1914.

  • nacht van 6 op 7 oktober. Ondertussen had het nationaal Reduit Antwerpen stand gehouden. Door echter voortdurende zware artilleriebeschietingen, was de toestand van de Antwerpse forten eveneens onhoudbaar geworden. Daarom werd beslist in deze nacht de terugtocht van Antwerpen aan te vatten tot achter de IJzer. Omdat deze vesting nu vroeger dan verwacht verlaten werd, werd beslist de Duitse overmacht nogmaals een halt proberen toe te roepen ergens in het gebied tussen Leie en Schelde. Dit was nodig om de Belgische troepenmacht, die hals over kop zou moeten een veilige haven zien te bereiken, de kans te geven de nieuwe geallieerde stelling achter de IJzer te bereiken. Men wist dat de Duitse aanvaller bij het verlaten van de stelling Antwerpen door de Belgische troepen, er alles aan zou willen doen de terugtrekkende Belgische troepen, te onderscheppen en definitief gevangen te nemen of uit te schakelen.
  • Ondertussen waren in Dunkerque (FR) 7 treinen vertrokken met Franse Vlootmariniers richting Gent. Vanaf Gent zouden zij doorgestuurd worden naar de vesting Antwerpen om daar de Belgische troepen te ondersteunen.
  • Omdat door de val van Antwerpen, deze troepenbeweging nutteloos werd, zagen de geallieerde leiders in deze Franse Vlootfusiliers, het perfecte middel om de Duitsers tijdelijk proberen op een tussenfront blok te zetten. Het geallieerde oog viel jammer genoeg opnieuw op het gebied Kwatrecht - Melle.
  • Er werd beslist dat deze Mariniers samen met het Belgische garnizoen Clooten en de 7e Britse Divisie deze taak zouden moeten zien uit te voeren. Dit Garnizoen Clooten was ondertussen al fel gewijzigd qua samenstellende eenheden. Dit bestond op dat moment uit 8 eskadrons Cavalerie, de 4e Brigade van Generaal Scheere, een brigade vrijwilligers en een eskadron Gendarmen.
  • Hun opdracht zou er in bestaan de Duitsers voor minimum 48 uur op te houden van hun verdere achtervolging van de vluchtende Belgen. Een bijkomend probleem was wel dat ook de Britse 7e Divisie nog zou worden toegevoegd aan deze vertragingsopdracht maar deze dienden per schip nog altijd toe te komen in Zeebrugge. In eerste instantie was men dus enkel zeker van de aanwezigheid van de Fransen en misschien hier en daar wat gerecupereerde Belgische troepen.
  • De totale bezetting van deze mariniers omvatte 170 officieren en 6.500 mariniers. Hetgene in de komende strijd wel een doorslag zou kunnen geven, was dat bij deze 6.500 mariniers, ongeveer 1.400 Sjakos zaten. Dit waren scherpschutters. Melle zou meteen ook de vuurdoop worden voor wat Wereldoorlog I aanging voor deze vlootmariniers.
  • 7 Oktober 1914. Het garnizoen van Fort 4 verliet als laatste de Antwerpse vesting. Het trok over de Schelde en liet daarbij de laatste bruggen de lucht in vliegen.
  • De Belgische troepen die als laatsten Antwerpen verlieten (2e Divisie) krijgen een sterk opgejaagde terugtocht te verwerken. De Duitsers zitten hen namelijk zeer kort op de hielen maar gelukkig weet het grootste gedeelte toch nog ongedeerd, zonder gevangenneming veilig te ontkomen..
Vermoedelijk rond deze periode gefotografeerde Belgische Cavaleristen aan de Wetterse stationsbuurt (Foto links: Replica - Foto rechts: Google Streetview)
Het moet ook rond dezelfde periode zijn dat dat er nog heel wat Belgische troepen en onder andere ook bepaalde artillerie-eenheden toekomen op de Wetterse Markt waar er even halt wordt gehouden bij hun terugtocht op de IJzer. (Foto's: Replica)
Schets met daarop de wijze waarop de Duitse troepen de vluchtende Belgen proberen te vatten. De grote massa trok noordelijk van de Schelde richting Gent. Een gedeelte boog echter komende van Lokeren zuidwaarts om via een noodbrug te Schoonaarde de Schelde over te steken. Deze troepen stoten te Kwatrecht - Melle om Franse Vlootfusiliers die als opdracht kregen de achtervolgende Duitsers minimum 48 op te houden zodat de Belgen veilig de IJzer zouden weten te bereiken. (Schets: Replica)
Franse Vlootfusiliers te Melle
Franse Vlootfusiliers te Melle
2 foto's van de Franse Vlootfuseliers net na hun aankomst te Melle in oktober 1914 - (Foto boven: forumeerstewereldoorlog.nl - Foto onder: www.bunkergordel.be).
  • Donderdag 8 oktober 1914.
  • Ondertussen hebben de Duitsers te Antwerpen het fort van Broechem vernietigd. Ze zijn reeds over de rivier de Nete geraakt. Men is begonnen de tweede verdedigingsgordel van Antwerpen aan te vallen. Enkel de forten van Liezele en Breendonck blijken nog enige weerstand te kunnen bieden.
  • Om 10 uur 's morgens kruisen in het station van Torhout de treinen met de Franse Vlootfusiliers deze van de Belgische Karabiniers. Deze laatste waren op hun terugtocht naar de IJzer vanuit de vesting Antwerpen die geleidelijk aan werd verlaten. De Franse mariniers hadden op dat moment nog altijd geen weet van hun gewijzigde opdracht en de situatie in Antwerpen.
Amiral Ronarch
Franse Vlootfusiliers bij hun aankomst in Gent (Foto: forumeerstewereldoorlog.nl)
  • Pas bij hun tussenstop in Gent, wordt de Admiraal ingelicht van hun gewijzigde opdracht. Hij krijgt er zijn instructies over hoe de Fransen hun stellingen moeten aansluiten bij de terugtrekkende Belgische troepen.
  • De originele 6 divisies die de verdediging van Antwerpen op zich namen zouden als volgt terugtrekken:
    • 2 van de 6 divisies zijn ten westen van het kanaal Gent-Terneuzen geplaatst. 3 anderen in het oosten ervan.
    • De Belgische Cavalerie dekt ten zuiden van Lokeren de terugtocht naar de Schelde.
  • In de loop van de avond komt de laatste van 7 treinen met Franse Vlootfusiliers aan te Gent. De Franse soldaten worden door de Gentse bevolking warm onthaald.
  • In de loop van de dag worden te Wetteren en te Melle de bruggen over de Schelde opgeblazen.
  • Vrijdag 9 Oktober 1914.
  • Om 4u45 zetten te Gent, Franse Vlootmariniers een voettocht aan in de richting van Melle, waar ze stelling zullen nemen. Ze kunnen hierbij gebruikt maken van verschansingen die reeds waren opgetrokken bij de eerste gevechten te Melle door de Belgische troepen (een maand eerder). De structuren en opgetrokken stellingen volgen grotendeels de verdedigingslinie die later werden uitgewerkt tot de structuur van Bruggenhoofd Gent. (Bruggenhoofd Gent zou pas gebouwd worden in 1935-1937).
  • De te verdedigen stelling wordt bezet door de Franse Vlootfusiliers onder leiding van Admiraal Ronarch en de Gentse Garnizoenstroepen onder leiding van generaal Clooten. Deze garnizoenstroepen bestonden uit 8 schamele eskadrons Cavalerie, een brigade Mixte, een brigade vrijwilligers en twee Linieregimenten. Dit kwam neer op een 6000 tal geweren.
  • Een deel van het 2e Regiment Franse fuseliers stelt zich op tussen Kwatrecht en Gontrode. Zij laten nog een bataljon in reserve ten noorden van Melle.
  • Een deel van het 1e Regiment Franse fuseliers stelt zich op tussen Heusden en Goudenhand (in de buurt van de huidige afrit R4 in Destelbergen). Zij laten een reservebataljon achter te Destelbergen.
  • Zelf houdt de admiraal nog 2 bataljons en één compagnie mitrailleurs over voor het bezetten van de directe gevechtzone.
  • De Belgen zelf stellen zich op tussen Lemberge en Schelderode.
  • De Artillerie van de 4e Brigade Mixte stond opgesteld in de buurt van de Lindenhoek te Melle. Zij konden gans de Scheldevlakte en de meest belangrijke kruispunten in de buurt bestrijken met vuur.
  • De stellingen op te trekken tussen de Schelde en de Leie (Eke tot Astene), zou verdedigd moeten worden door de nog te arriveren 7e Engelse divisie die op dat moment nog altijd niet was aangekomen te Zeebrugge.
  • Ambulancewagens horende bij de Franse Fuseliers bleven voor Gent beschikbaar om eventuele gewonden af te voeren.
  • Ondertussen rukten reeds de eerste Duitse Divisies op in de richting van Gent, komende vanuit de verlaten stelling Antwerpen. De Duitse 4e Ersatzdivisie, de 1e Reserve-Ersatzdivisie en de Beierse 1e Landwehrbrigade waren te Schoonaarde de Schelde overgestoken. Ook aan Belgische kant kwam men dit reeds te weten door terugtrekkende Belgische Cyclisten die ze nog zelf hadden zien beginnen de Schelde oversteken. Er werden via verkenners Duitse naderende troepen gesignaleerd komende van Lokeren en van Aalst.

Een zeer vaak terugkerende foto is deze van drie vlootfusiliers en een jongere vrouw in wat zou moeten doorgaan voor het beschoten centrum van Melle. Dit kan echter onmogelijk Melle zelf zijn daar er tot op heden in Melle amper woningen te vinden zijn met 2 verdiepingen, laat staan in een dergelijke lintbebouwing. De enige straat die hier in de nabijheid gelijkenis mee vertoont is de Landjuweelstraat in Gentbrugge. Dit zou al beter kunnen kloppen als je weet dat ze noordelijk van Melle nog een reserve bataljon achterlieten. (Oude foto links: Replica - Foto rechts: Google Streetview)

  • 9 uur. Te Massemen komen rond dit uur opnieuw Duitsers toe. Het dorp was zo goed als leeggelopen op enkelen die niet wilden vertrekken (allicht voorgaande gevechten in het achterhoofd) na. Ter hoogte van de Lambroek worden deze Duitsers een eerste keer beschoten, vermoedelijk door Franse verkenners die te Kwatrecht - Melle posities hadden. Sommigen spreken over Belgen maar dit is op dit moment van de strijd zeer onwaarschijnlijk.
  • Door dit schermutseling waren deze Duitse troepen meteen opnieuw opgesmeten en belust op wraak Praktisch ogenblikkelijk beginnen ze huizen (die meestal leegstonden) te doorzoeken. Ter hoogte van de Blekerij te Massemen stoten ze op een burger van 23 jaar, Remi Monsecour, die daar ter plaatse wordt neergeschoten. Te Massemen vinden ze nog 2 broers Bauwens die weigerden te vluchten. Zij worden gevangen genomen en meegenomen richting Kwatrecht. De rest van de huizen te Massemen blijkt verlaten. Ook te Kwatrecht worden nog een tiental mensen in een kelder gevonden. Deze nu in totaal 12 personen worden opnieuw zoals in september voor de Duitse soldaten uitgedreven met de handen boven het hoofd, als levend schild. Om te verhinderen dat ze zouden vluchten werden de knopen van hun bretellen gesneden zodanig dat ze verplicht waren met één hand hun broek op te houden en het andere boven hun hoofd te steken.
  • 11 uur. Op dit moment krijgen deze Duitse troepen die kwamen uit de richting van Aalst, Kwatrecht binnen met voor zich de vooruitgedreven burgers. Wanneer zij in de nabijheid komen van de spoorwegovergang te Kwatrecht worden zij enorm verrast door de hinderlaag met mitrailleurvuur van het 2e Franse Regiment Fuseliers die zich heeft opgesteld voor de spoorwegovergang te Kwatrecht (huidige viaduct, toen nog op hetzelfde niveau als de weg). Bij dit eerste contact vallen 6 van de gegijzelfde burgers en bijkomend heel wat Duitsers. De Duitsers zoeken in allereil dekking en wachten op versterking. Er worden opnieuw massaal huizen in brand gestoken op de grens van Kwatrecht en Melle in de nabijheid van het station te Kwatrecht.
  • Weldra start een heen en weer vuren van Duitse en Belgische artillerie. Ongelukkig stond de Belgische artillerie te hoog ingesteld waardoor ze weinig schade aanrichten aan Duitse kant.
  • De Duitsers beginnen zich in te graven omdat zij niet weten hoe groot het leger is dat zij voor zich hebben.
  • De Duitsers proberen echter al snel de lijnen te breken. De aanvallen zijn zo talrijk dat de reservetroepen ten noorden van Melle moeten ter hulp geroepen worden.
  • De Duitsers weten op 800 meter van de geallieerde loopgraven een stuk veldgeschut op te stellen. De eerste 3 schoten zijn echter te hoog gericht en vliegen los over de stellingen. Nog voor het vierde schot gelost wordt, wordt het stuk geschut definitief uitgeschakeld, het is te zeggen, alle bedieners zijn door gericht geweervuur gedood, net als de paarden die bij de gespannen hoorden voor het kanon.
Oude Duitse postkaart met Franse Vlootfusiliers opgesteld te Melle. In werkelijkheid dient u ze te situeren ter hoogte van Gontrode kerk (op achtergrond zichtbaar). De Vlootfusiliers liggen opgesteld tegen een toen nog hogere berm langs de Kerkwegel. Op de voorgrond van de actuele foto, de Geraardsbergsesteenweg. Het rode huis (alhoewel het niets meer te zien heeft met de witte hoeve op de foto) ligt allicht ongeveer op dezelfde plaats van de hoeve toen. (Oude foto links: Replica - Foto rechts: Google Streetview)
  • Om 18 uur valt de eerste aanval stil. Aan geallieerde kant zijn de verliezen zeer beperkt. Beide kanten van het front blijven echter aandachtig hun stellingen bewaken. In de velden ontstaat een nevel die de Duitsers de kans geeft te hergroeperen en stelling te nemen achter alles wat hier bruikbaar voor is. Dit konden zowel huizen als hagen zijn.
  • Het wordt een zeer donkere nacht. Enkel boven Kwatrecht hangt een rode gloed omdat de Duitsers daar twee hoeves in brand hebben gestoken.
  • Om 21 uur barst een nieuwe zware Duitse aanval los. Hij wordt voorafgegaan door een aanval met lichtgranaten op de geallieerde stellingen. De Duitse soldaten proberen krioelend tussen huizen en heggen, de stellingen van de Franse Fuseliers te bereiken. Er wordt van Franse kant geschoten op alles wat beweegt. Er sneuvelen ontzettend veel Duitsers maar deze gooien voortdurend nieuwe soldaten als kanonnenvlees in de vuurlijn.
  • De overmacht wordt hierdoor voor de geallieerden te groot. Er wordt beslist Gontrode te ontruimen en terug te trekken tot achter het spoorwegtalud. Deze terugtrekking kost aan verschillende Fransen het leven waaronder ook aan de Franse Scheepsluitenant Le Douget die bij het terugtrekken op de spoorlijn een kogel in het hoofd kreeg.
  • Vanuit deze nieuwe stelling achter de spoorlijn zijn de Fransen echter veel beter gepositioneerd dan de Duitsers.
  • Zaterdag 10 Oktober. 's nachts.
  • De Duitsers proberen voortdurend dichterbij te sluipen bij de Franse stellingen achter de spoorwegtalud. Hierbij proberen ze de stellingen tot een 40 tal meter te naderen. Zo laten ze zich in het duister in de nabijheid van wegen rollen op de rijweg om daar te blijven liggen.
  • Eenmaal hun aantal op die wijze was aangegroeid tot een honderdtal man, volgde een fluittoon en stormden ze allen samen met de bajonet op het geweer, met doodsverachting op de Fransen af die verscholen zaten achter het spoorwegtalud.
  • Tot 7 maal toe weten de Fransen in deze nacht dergelijke aanvallen af te slaan. Hierbij worden massaal Duitsers neergemaaid met machinegeweren opgesteld bij de Franse stellingen. De Fransen hadden zelf het lef de Duitsers eerst echt dichtbij te laten komen alvorens het vuur te openen. Een kwestie om kogels te sparen, luidde de officiële reden.
  • Nadat de aanvalsgolf lijkt te stoppen weten de Fransen zelfs enkele tegenaanvallen uit te voeren waarbij de Duitsers volledig worden teruggedreven.
Tweede slag bij Melle 1914
Franse prentkaart met herdenking heroïsche slag bij Melle in 1914 (Prent: Replica)
  • Rond 4 uur. Een verkenningspatrouille stelt vast dat volledig Gontrode en Kwatrecht ontdaan zijn Duitsers. De Duitsers lieten zelfs hun gewonden achter en voor de linies lagen ook nog een hondertal gesneuvelde Duitsers.
  • Ondertussen is de Britse 7e Divisie aangekomen te Gent onder leiding van generaal Cappers. Zij vervoegen samen met nieuwe Belgische soldaten de Fransen die al dapper stand hadden gehouden. De Britten dienen posities in te nemen tussen de Schelde te Eke en de Leie te Astene.
  • Er wordt algemeen opdracht gegeven de Schelde-Leie stelling te behouden.
  • 9 uur. Bij de Zusters van Liefde te Kwatrecht (huidige MPI) ontfermt men zich over een gewonde Duitser en een aantal burgerslachtoffers die men net buiten de gebouwen vindt.
  • Rond de middag. Er volgt een dusdanig zware Duitse aanval op de stellingen dat men opnieuw verplicht is zich terug te trekken tot achter de spoorwegberm. Er wordt van daaruit door de Fransen opnieuw een tegenaanval uitgevoerd, ondersteund met hevig mitrailleurvuur. Opnieuw moet de Duitse aanvaller het onderspit delven. Voor de rest van de dag en de komende nacht blijft alles rustig.
  • Te Massemen wordt een landbouwer Camiel De Bruycker uit Kwatrecht die het waagde zijn dieren te gaan voederen op de Vurst te Massemen gevangen genomen door de Duitsers. Hij wordt meegenomen en ter plaatse op een stuk land langs de steenweg geëxecuteerd.
  • Zondag 11 oktober 1914, namiddag. Ondanks dat er geen nieuwe Duitse aanvallen meer zijn geweest wordt de algemene opdracht gegeven de stellingen te ontruimen. De Duitsers zijn bezig zulke zware versterkingen aan te brengen dat het onbegonnen zaak zal zijn de stelling te behouden met 6.000 geallieerde fuseliers. De Duitse tegenstander zou ondertussen klaar staan voor een tegenaanval met een legermacht van 45.000 soldaten.
  • Uiteindelijk had de stelling te Melle gedaan wat moest gebeuren. De troepenmacht uit Antwerpen moest twee dagen de tijd krijgen om veilig terug te trekken tot achter de IJzer. Ze kregen uiteindelijk 62 uur.
  • Vanaf 17uur. Eerst begonnen de Belgen aan hun terugtocht. 2 uur later werden zij gevolgd door de Franse Vlootfusiliers. Om 21 uur trokken ook de Britten door richting IJzer.
  • De Fransen betreuren bij deze twee dagen van strijd 9 doden en 39 gewonden. Eén soldaat bleef vermist.
  • De Duitse dodentol bij deze gevechten in oktober, dienen allicht te worden geschat in de grootte-orde van 200 man (alhoewel men ook ongeloofwaardig hoge getallen tegenkomt van 2000). Tevens zouden er ook nog zeker 50 Duitsers gevangen genomen zijn.
Veldgraf te Melle 1914
Het veldgraf van een Duitse officier langs de steenweg te Melle anno 1914, vermoedelijk reeds op de lokatie van het latere kerkhof (Foto: De Oorlogsklok)
  • Deze hoofdzakelijk Franse vertragingsopdracht diende origineel 48 uur tijd te gunnen aan de terugtrekkende Belgen. Het werden er uiteindelijk 62.
  • Het Belgische leger zou zonder teveel hinder zijn nieuwe stellingen kunnen bereiken op 15 oktober 1914 en hun deel van de stellingen verdedigen binnen het ganse geallieerde te verdedigen front aan de IJzer.
  • De Duitsers zouden na Kwatrecht - Melle eveneens vrij spel krijgen de achtervolging in te zetten, richting IJzer. Zij bereiken dit eveneens op 17 oktober 1914 en geraken vanaf dan ook opnieuw in hevige aanvallen betrokken tegen de daar opgestelde geallieerde legers.
  • Vanaf dan kreeg de IJzerstelling tot 31 oktober 1914 dagelijkse aanvallen te verwerken.
  • Op 1 november 1914 wordt door de IJzervlakte onder water te zetten de situatie aan het front herschapen in een hopeloze modderboel. De ganse frontlijn loopt in enkele dagen onder water en de toenmalige frontlijn komt letterlijk voor jaren vast te zitten in een stellingenoorlog die nog tot november 1918 zou duren. Hierbij zouden ook aan Belgische kant 14.000 soldaten sneuvelen.

    Het ontstaan van een klein Duits soldatenkerkhof te Melle.

  • Achteraf werden in de buurt van het toenmalige slagveld nog 140 gesneuvelde Duitse soldaten gevonden. Het gaat hem dus letterlijk over gesneuvelden die nog her en der in velden en grachten werden teruggevonden in de loop van de dagen na de strijd.
De bovenste foto is een oude postkaart (Replica) die ons een veld toont met nog heel wat gesneuvelde Duitse soldaten. Als je de foto vergelijkt met de foto er links onder (Foto: Collectie Texus) valt een grote gelijkenis op het het terrein links van de oude dreef van Kasteel De Bueren, vertrekkend vanaf de Brusselse steenweg richting spoorwegbrugje. Opvallende gelijkenissen zijn de boompjes en zeker ook de hutten die bij beiden te zien zijn. Rechtsonder is een actuelere foto van dezelfde locatie.
  • Een aantal van de vermoedelijk 200 gesneuvelden bij deze gevechten in oktober zijn opnieuw allicht afgevoerd geweest naar Duitsland. Het is zo goed als zeker dat niet alle doden van deze strijd hier begraven zijn geweest. Het kleine kerkhofje van Melle stond bij het Duitse leger gekend als Ehrenfriedhof Melle, nr 233 aan de Brusselse steenweg te Kwatrecht-Melle (km-paal 44).
  • De gesneuvelde geallieerden, hoofdzakelijk Franse Vlootfusiliers werden gedeeltelijk te Melle alsook te Gent op de Westerbegraafplaats eerbiedig begraven.
Verdwenen Duits kerkhof WO I te Melle
Originele foto van het Duitse kerkhof te Melle uit 1914 waar ooit 140 gesneuvelde Duitse soldaten werden begraven. Op de achtergrond ziet u duidelijk de spoorwegtalud. Rechts naast het haagje moet het wegeltje lopen waarlangs heden nog altijd bunkertje B44 gelegen is juist achter de spoorwegbrug. Bij de graven werden opvallend veel wapens achtergelaten. Zo steekt vooraan in het graf duidelijk een sabel. Er staan meerdere piramides gevormd met de gesneuvelden hun Duitse geweren. Hier en daar staan op de kruisen ook de Duitse punthelmen van de gesneuvelden. (Foto: Heemkundige kring Melle).
lokatie verdwenen Duitse kerkhof WOI

Zicht op het koutertje waar het WOI kerkhof zich ooit bevond. Mogelijks zijn de knotwilgen op de linker foto nog altijd dezelfde boompjes als men op de foto van het kerkhof kan zien.

Het respectievelijke kerkhofje werd in de jaren '30 nog eens volledig opnieuw aangelegd maar verdween zoals nogal dikwijls met verliezende oorlogspartijen voor goed in 1949. Het werd net zoals zovele kleinere Duitse begraafplaatsen na WO II ontruimd. De Duitsers die ooit hier werden begraven zijn allen in 1949 overgebracht naar één van de drie grote Duitse verzamelkerkhoven van WO I. In dit geval liggen ze deels herbegraven op Vladslo en Langemark.

Wel is nog bekend dat op het kleine Duitse kerkhof nog een gedenksteen stond met onderstaande tekst:

Zum Getlächtnis ihrer Tothen im Weltkriege 1914.

Die 1. Res. Inf. Brigade Errichtet auf dem Boden Ihres ersten Gefechtes von Kwatrecht-Melle. Am 9 und 10. Oktober 1914.

Deze steen is in elk geval samen met het kerkhofje verdwenen.

Ook te Melle werd in eerste instantie in 1916 reeds een beperkt monumentje opgericht voor de dappere strijd van de Belgische vrijwilligers en de Franse Vlootfusiliers.

In 1929 was in Dunkerque een monument opgericht voor de Franse Fuseliers Er ontstond Frans protest omdat men toch minimum had verwacht dat er een monument in Diksmuide of Melle zou opgericht worden voor deze dappere helden en niet in Dunkerque. Omdat in Diksmuide al de ijzertoren stond, werd beslist tot de oprichting van een monument te Melle. In april 1930 werd een prijskamp uitgereikt voor het maken van een passend monument. De plaatselijke kunstenaar Julianus Vits won deze wedstrijd en was verheugd dit project te mogen uitwerken. Er volgde echter een domper op de feestvreugde toen hij uiteindelijk geschrapt werd als winnaar omdat de ontwerper persoonlijk geen oudstrijder bleek te zijn, één van de voorwaarden om aan de wedstrijd te mogen deelnemen. Het gebeuren greep de kunstenaar zo aan dat hij amper een jaar nadat het uiteindelijk monument in Melle in 1935 werd onthuld, zo mistroostig was, zwaar ziek werd en overleed.

oorlogsmonument te Melle
2 foto's van de inhuldiging van het monument te Melle ter ere van de Franse Vlootfusiliers. (Foto links: Collectie Simonne Steurbaut - Foto rechts: Replica)

Dat de schade voor een gemeente als Kwatrecht vrij groot was mag blijken uit het feit dat het wel een tiental jaar geduurd heeft vooralleer alle schadesporen van de strijd die te Kwatrecht plaatsvond, weggewerkt er gerestaureerd waren. Dan te bedenken dat het opnieuw dezelfde streek moet zijn die het in mei 1940 opnieuw zwaar te verduren krijgt.

Bron: Voor het opmaken van bovenstaand verslag werden onder andere onderstaande naslagwerken gebruikt, waarvoor dank.

  • http://forumeerstewereldoorlog.nl dat zelf zijn verhaal samenstelde uit onderandere onderstaande werken:
    • La Brigade Jean Le Gouin (1917).
    • Fuseliers de Dixmude - George Le Bail.
    • Dixmude - Charles Goffic (1915).
    • De IJzerslag 1914 - Marcel Senesael (1964).
  • Les Fuseliers Marins - Lepotier (1969) - Chapitre II: Pourquoi des Fuseliers Marins?
  • Histoires des Troupes Territoriales en Belgique en 1914 - Groupement Clooten
  • Melle 1914-1918, 1940-1944 - Georges Van Oostende.
  • De Eerste Wereldoorlog op grondgebied Quatrecht - Rolande Van Heden.

Routebeschrijving om deze lokatie te vinden

  • Het kerkhof lag op de linker kant van de Brusselsesteenweg, komende uit de richting van Aalst. Het ligt enkele honderden meters voorbij het viaduct van Kwatrecht, op de voorkant van een kouter juist voor het tweede onverharde veldwegeltje. Op ditzelfde veldwegeltje ligt ook het bunkertje B44, juist achter het spoorwegbrugje.