Intern Bunkernummer
KH M 19
Lokatie
Knokke Heist
Toegankelijkheid
Volledig vrij
Aantal kamers
2 toegangen, open gang en bunkerkamer
Type bunker
Manschappenverblijf
Routebeschrijving om deze bunker te vinden:
  • Zoek de kruising van Retranchementstraat en Burkeldijk.
  • Op dat moment sta je al aan het stuk gekend als Fort Hazegras en zal je een weiland doorkruist met een waterloop zien die voorheen ook al een militaire functie had als onderdeel van de Cantelmolinie.
  • Men ziet er nog een aantal grotere structuren liggen alsook heel wat kleinere structuren en ook nog 2 Duitse FLAK-opstellingen uit WOII. Let op, op dat weiland staat zowel WOI als WOII door elkaar.
  • Aan de overzijde van de Burkeldijk staan nog heel wat structuren, allen Duits en WOII.
  • Voor de gebouwen van de hoeve ligt deze bunker op de linker kant in de kouter.
Oude Bunkerkaarten en nummeringen van toepassing op deze bunker
  • Omdat er van de structuren van de Hollandstellung niet echt een eenduidige nummering bestaat, is het natuurlijk vervelend dat deze die er mogelijks al van bestaan op de duur allen door elkaar worden gebruikt en we op de duur het bos door de bomen van nummeringen niet meer zien staan. Dit zijn alvast de nummeringen die ik ken van deze bunkers:

Kaart: de Hollandstellung - Sector Marinegedeelte

De moeilijkheid bij deze kaart, is dat ze niet altijd nummert per structuur maar soms per cluster van structuren. Dit vermoeilijkt natuurlijk het weten of men alle structuren wel degelijk heeft gevonden.

(Kaart: Collectie Alain Van Geeteruyen)

Deze structuur zal inbegrepen zijn in (14) en omvat ook nog de 2e gelijkaardige structuur, hier intern genummerd als KH M 18. De structuur is te beschouwen als 1 van 2 manschappenbunker van "Stützpunkt Heinrich" aan de noordkant van de Retranchementstraat. De voorgaande structuur niet deel uitmakend van Stützpunkt Heinrich is de manschappenbunker met open mitrailleuropstelling KH M 14 (15++). De eerstevolgende structuur geen deel uitmakend van "Stützpunkt Heinrich" zal een verdwenen bunker langs de Cantelmolinie KH M 31 (11++) zijn.

Huidig kadastraal perceelnummer waar de bunker bijhoort en werd gebouwd:
  • Gemeente Knokke Heist, Sectie G, kadastraal perceel 749h (gedeeltelijk) - de bunker heeft geen apart kadasternummer

Kadasterschets detail en luchtfoto.

Op deze luchtfoto met de kadasterpercelen op, zie je de bunker liggen op een perceel dat globaal het nummer G749h draagt. De beide bunkers zijn er wel degelijk op aangeduid als afgesloten ruimtes en in het wit aangeduid.

Meer details over de originele eigenaars en de aktes behorende bij deze bunker:
  • De originele eigenaars van locaties waar Duitse bunkers werden gebouwd, werden niet zoals bij de bouw van Belgische bunkers in het interbellum onteigend. Zij hadden gewoon pech en de Duitse bezetter eigende zich de grond toe en bouwde er op wat hij er wilde opzetten. Men had daar als burger weinig over te klagen en kreeg dus op die manier een In veel gevallen giftig Duits cadeau.
  • Na de oorlog werden deze bunkers dan ook automatisch opnieuw eigendom van wie er origineel eigenaar van was voor de opeising gezien zij daar nooit voor onteigend waren.
  • Zeer zelden zijn daar na de oorlog van Belgische kant schadevergoedingen voor betaald omdat de aanwezigheid van de structuren soms wel meer dan storend was voor de originele eigenaars of omdat de structuren interessant waren om over te nemen als Belgische bunkers naar de toekomst toe (is zelden gebeurd voor alle duidelijkheid)
  • Het stond de eigenaars dan ook, zeker in de beginperiode na WOI, vrij daar mee te doen wat hij wou, al was afbreken zelden een optie omdat daar zeker op die momenten de middelen niet toe bestonden.
  • Deze bunker maakt deel uit van de kouter naast de hoeve.
  • Hij zal ook eigendom zijn van de respectievelijke landbouwer.

Luchtfoto 1971 www.geopunt.be

Oude luchtfoto uit 1971 van de zone waar deze bunker staat. We zien duidelijk de hoeve met bijgebouwen en ook de 2 bunkers aan de noordkant van de Retranchementstraat, al vallen ze zeker niet op, op de foto.

Deze bunker KH M 19 is de zeer bleke vlek aan de linker kant van het domein van de hoeve, in het veld.

De tweede gelijkaardige bunker KH M18 is de iets donkerdere plek aan de noordkant tegen het smalle wegeltje (heden een fietspad).

Aan de overzijde van de weg Retranchementstraat ligt de rest van "Stützpunkt Heinrich" al valt hier zeer weinig van te zien op deze luchtfoto.

De resolutie van de foto is sowieso klein om hier vlot de bunkers op te zien.

Kadasterschets ruim en luchtfoto.

Op deze ruimere foto zie je duidelijk de hoeve, bijgebouwen en de 2 bunkers.

Aan de noordzijde loop het fietspad richting Hazegrasstraat. De bredere strook in Noordelijke richting is de oude Hazegraspolderdijk waarlangs heel wat bunkers liggen. Zuidelijk van de weg Retranchementstraat, de rest van "Stützpunkt Heinrich"

Localisatie van de bunker op de bunkerlinie:
  • Het betreft een structuur op de voorlinie van de Hollandstellung, kortbij de Nederlandse grens dus.
  • Deze structuur maakt integraal deelt uit van het Stützpunkt Heinrich waarvan heden in totaal 14 structuren uit WOI gekend zijn (1 werd gesloopt ondertussen). Dit zouden er origineel 20 geweest zijn.

Functie van de bunker op de linie (link met eventueel andere structuren)

  • Een ruim manschappenverblijf alhoewel hij van bunkerkamer, kleiner is dan men zou verwachten.
Structuur van het bunkertje:
  • 1 grote bunkerkamer
  • 1 open toegangsgang op zijn beurt afgeschermd door een grote scherfmuur met 2 ingangen.

Bouwplannen horende bij deze bunker

Grondplan

Dit is een vrij algemeen grondplannetje van dit type van structuren. Merk op dat de eigenlijke bunkerkamer kleiner is dan de breedte die te bunker vertoont aan de toegangen. Dit maakt dat treffers die zouden de hoofdingangen weten te treffen, amper de randen van de eigenlijke bunkerkamer zouden treffen.

Het voorste gedeelte is niet overdekt maar een opbouw van zware scherfmuren die inslagen van projectielen in de kamer moesten vermijden. Dit is een principe dat hier nog is toegepast en kan teruggevonden worden tot op Fort Sint Donaas. Daarna komt dit type bunker voorlopig voor zover gekend, op de linie niet meer voor. (Schets: bewerking van een schets uit het Boek De Hollandstellung van Knokke tot Antwerpen - Hans Sakkers)

Omschrijving van het bunkertje:

  • Het is alvast een bunker deel uitmakend van het gedeelte van de linie opgetrokken door de Duitse Marine. Voor meer details over de specifiek daarbij toegepaste bouwprincipes, zie deze link.
  • Dit impliceert in elk geval dat hij volledig als een monoliet ter plaatste gestorte gewapende betonnen structuur is opgetrokken.
  • We zien een grote manschappenruimte, alhoewel deze kleiner is dan je zou vermoeden als men de bunker van buitenaf ziet.
  • Deze heeft 2 zeer kortbij elkaar geplaatste toegangen, centraal vooraan in de kamer.
  • Daarna komt men in een grote "open" gang. Hier is namelijk geen plafond voorzien.
  • De voorzijde wordt nog eens bijkomend afgeschermd door een grote zware scherfmuur die met stalen profielen wel extra verankerd is aan de hoofdstructuur.
  • Op de beide uiteinden van deze scherfmuur kan men de centrale gang betreden.
  • Ook het plafond van de bunkerkamer is uitgewerkt in ter plaatse gestort gewapend beton.
  • De bunker steekt vrij hoog uit boven het maaiveld omdat het maaiveld ook in dit geval het niveau is van de bunker aan de binnenzijde.
  • Deze bunkerkamer was origineel afgescheiden van de centrale gang via twee aparte deuren. Hier zijn nog hengsels van zichtbaar. Een deur hiervan is heden dichtgemetst met het uitzicht van een raam met bakstenen dorpel. Dit is zeker niet origineel.
  • Aan de toegangen vanaf de buitenzijde tussen zijwanden en de grote scherfmuur waren er allicht geen deuren, men ziet ook nergens hengels hiervoor.
  • Opvallend is ook dat er rondom de structuur in het ruwe beton kleine gaatjes zichtbaar zijn waar ooit houten blokken hebben ingestoken. Dit laat vermoeden dat de structuur ooit met een houten skelet omgeven is geweest als camouflage. Allicht had hij het uitzicht van een stal of iets dergelijks.
  • In dit geval was blijkbaar de binnenzijde van de bunker alsook het plafond niet bekleed met hout. Er zijn geen sporen van de bevestigingsblokjes die hiervoor noodzakelijk waren.
  • Tegen de achtermuur heeft deze bunker enkel een nis voor het plaatsen van een bunkerkachel.
Actuele toestand van deze bunker:
  • De bunker is vrij vlot bereikbaar via de kouter waar hij opstaat.
  • Als er geen gewassen op het veld staan, kan u zonder iemand te storen, zeer vlot deze bunker bezoeken.
  • De bunker is vrij leeg aan de binnenzijde. Er ligt beperkt wat materiaal in maar zeker niet rampzalig.
  • De bunker heeft wel veel last van betonrot (het afspringen van betonlaagjes doordat het wapeningsijzer gaat roesten en hierbij zwellen, wat het beton niet kan opvangen, waardoor het afspringt.
  • Daarnaast heeft de bunker net als de bunker KH M 18 wel een aantal aanpassingen ondergaan voor zijn gebruik tijdens de Duitse bezetting in WOII.
    • Enerzijds is er een van de 2 toegangsdeuren naar de bunkerkamer gedeeltelijk dichtgemetst en omgevormd naar een raam met bakstenen dorpel.
    • Deze bunker heeft bijkomend aan de linker zijkant nog een baksteen opstelling op het dak gekregen, allicht voor het opstellen van een mitrailleur voor luchtafweer. Deze opstelling is niet aanwezig bij de bunker KH M 18.
  • Buiten het betonrot is de bunker nog in vrij goede staat.
Draagt de bunker nog sporen van strijd:
  • Deze bunker draagt zeker een aantal sporen van projectielinslagen.
  • Zo zijn er te vinden op de achterwand nabij de hoek waar ook de extra dakopstelling kortbij staat.
  • Ook is er een kogelinslag zichtbaar nabij het overgebleven deurgat naar de bunkerkamer.
  • De schade is allicht niet daterend uit WOI maar zal afkomstig zijn uit hergebruik van deze structuren tijdens de Duitse bezetting en allicht nog meest waarschijnlijk de bevrijding. Allicht zijn ze ook te koppelen aan de aanwezigheid van die mitrailleuropstelling op het dak.
Anekdotes, leuke weetjes en verhalen direct koppelbaar aan dit bunkertje:
  • De extra bijgebouwde opstelling voor mitrailleur op het dak is zeker uniek op de lijn.

Oudere Foto's van deze bunker

Allicht rond eind jaren '90 - Boek De Hollandstellung - Hans Sakkers

Deze foto toont ons ook de toen al zwaar door betronrot aangetaste voorzijde en rechter zijkant.

Een binnenzicht op de toegangsgang tussen de zware scherfmuur en de eigenlijke bunkerkamer. Merk ook op dat het dichtgemetste toegangssas ook gecementeerd werd, allicht om het metselwerk zo weinig mogelijk te laten opvallen.

Eigen prospectie anno 2016

De wijze waarop deze bunker heel gemakkelijk in het zicht komt vanaf de Retranchementstraat richting Nederland..

Voor- en rechter zijkant

De toch vrij zwaar door betonrot aangetaste rechter zijkant.

Je ziet duidelijk dat de structuur aan de toegang iets breder wordt.

De achterwand gericht naar de hoeve. Hier zie je nog duidelijk de kleine rechthoekige gaatjes in de wand waarin vroeger houten blokjes zaten. Dit liet toe een valse houten camouflagewand tegen het beton te bevestigen.

Naar de bovenhoek rechts draagt hij ook enige projectielinslagen. Allicht gedeeltelijk veroorzaakt door de aanwezige mitrailleuropstelling op het dak.

De linker zijkant. Bij deze zie je dat als er geen gewassen op het veld staan, men de bunker ook via deze wijze kan proberen bereiken en bezoeken, komende vanaf het fietspad tussen Retranchementstraat en Hazegrasstraat.

De linker zijkant met heel duidelijk op het dak de mitrailleuropstelling voor het plaatsen van een luchtdoelmitrailleur. Dit is zeker bijgebouwd tijdens WOII.

De linker zijkant.

linker zijkant en beperkt de voorzijde met de 2 toegangen.

Een leuke blik langs de voorzijde van de bunker. Op de achtergrond aan de overzijde van de Retranchementstraat zie je nog een manschappenbunker van Stützpunkt Heinrich, namelijk de manschappenbunker KH M 22.

Detail van de linker toegang tot de tussengang. Aan deze doorgangen waren origineel geen deuren voorzien. Dit was dus altijd open.

Detail van de tussengang juist achter de toegang. Links zie je een afwateringsputje.

Daarnaast zie je, heel merkwaardig, ook bij deze bunker dus een gat In de linker hoek zie je ook hier zo een gat dat schuin naar beneden afloopt in de richting van de gang. Ook aan de andere zijde van de gang was er nog zo een gat. Allicht waren dit dynamiteergaten om in nood de bunker te kunnen opblazen. Zo zou men verhinderen dat hij nog vlot herbruikbaar zou zijn door voor hen vijandelijke troepen.

Je zou denken dat het granaatwerpgaten zijn maar dan lopen ze verkeerd af, namelijk naar de binnenzijde.

Zicht op de tussengang. Deze is nog amper veranderd ten opzichte van de oudere zwart-wit foto. Ook zijn ondertussen hier al 2 van de 3 stalen steunprofielen tussen de keermuur en de bunkerkamer verdwenen. Allicht omdat ze letterlijk opgeroest zijn. Dit enige nog aanwezige exemplaar is zeker ook geen lang leven meer beschoren.

Dezelfde gang vanaf de andere zijde met ook aan deze zijde zo een aflopend dynamiteergat had naar de bunkerkamer.

De achterhoek van deze gang.

Detail van de 2e toegang.

Detail van de toegang tot de bunkerkamer. Hier zie je dus duidelijk wel nog haken voor de ophanging van een deur.

In de linker zijkant zie je nog een kogelinslag.

Een blik men enerzijds de huidige toegang en daarnaast de 2e toegang omgewerkt tot een raam. Ook hier geen houten latten voor het bevestigen van houten wanden. Ook het plafond zal altijd kaal beton geweest zijn.

De zijwand van de kamer, toch smal voor wat je zou verwachten bij een dergelijke grote bunker. Achteraan in de hoek een ventillatiegat.

Allicht ligt hier zelfs tegen de wand onder een stel ijzeren wielen nog een originele toegangsdeur van de bunker.

De achterwand met op de rechter kant zichtbaar, de nis voor het plaatsen van een bunkerkachel.

Zicht op de andere kant van de bunkerkamer.

Specifieke bijkomende interessante bronnen:

  • Volledig beschrijving door de Dienst Erfgoed van de Hollandstellung als bouwkundig geheel
  • Algemene omschrijving Fort Hazegras
  • Ondanks dat gans het "Oude Fort Isabella" en "Het Nieuwe Fort Hazegras" officieel beschermd is, bestaan geen aparte fiches per hier aanwezige structuur en is de omschrijving die ervan is, alles behalve volledig en sluitend voor wat er nog te vinden is. Dit kan zeker gemeld worden voor de vele WOII structuren die amper in detail genoemd worden maar zelfs het aantal gemelde structuren van de Hollandstellung op deze site, klopt niet met het aantal dat hier geïnventariseerd wordt.
Vorige: KH M 18
Volgende: KH M 20