Intern Bunkernummer
KH M 20
Lokatie
Knokke Heist
Toegankelijkheid
Volledig vrij maar enkel bezoekbaar met toelating van de eigenaar (hoeve rechterover weiland)
Aantal kamers
2 toegangen, geknikte gang met toegang tot 2 bunkerkamers + aparte kleine aangebouwde structuur met U-vormige ruimte
Type bunker
Grote Manschappenbunker voor 100 man (type Vrede) + onbekende aanbouw
Routebeschrijving om deze bunker te vinden:
  • Zoek de kruising van Retranchementstraat en Burkeldijk.
  • Op dat moment sta je al aan het stuk gekend als Fort Hazegras en zal je een weiland doorkruist met een waterloop zien die voorheen ook al een militaire functie had als onderdeel van de Cantelmolinie.
  • Op het weiland tussen Retranchementstraat en Cantelmolinie, liggen 2 grote manschappenbunkers. Dit is de grote manschappenbunker rechtover de hoeve in het weiland aan de overzijde van de Retranchementstraat.
  • Dit weiland, inclusief het stuk zuidelijk van deze waterloop, bevat nog een aantal grotere en kleinere structuren.
  • Deze zijn gedeeltelijk WOI, gedeeltelijk WOII door elkaar.
Oude Bunkerkaarten en nummeringen van toepassing voor deze bunker
  • Omdat er van de structuren van de Hollandstellung niet echt een eenduidige nummering bestaat, is het natuurlijk vervelend dat deze die er mogelijks al van bestaan op de duur allen door elkaar worden gebruikt en we op de duur het bos door de bomen van nummeringen niet meer zien staan. Dit zijn alvast de nummeringen die ik ken van deze bunkers:

Kaart: de Hollandstellung - Sector Marinegedeelte

De moeilijkheid bij deze kaart, is dat ze niet altijd nummert per structuur maar soms per cluster van structuren. Dit vermoeilijkt natuurlijk het weten of men alle structuren wel degelijk heeft gevonden.

(Kaart: Collectie Alain Van Geeteruyen)

Deze structuur is allicht mee inbegrepen binnen (13++) op deze schets. Eigenlijk stemt hij nog het best overeen met de zwarte stip die hier net boven staat. Hetzelfde nummer zal ook nog een manschappenbunker en verschillende kleine verschransingen bevatten op de oostkant van dit weiland, gekend als "Stützpunkt Heinrich". De structuur is te beschouwen als 1 van 2 grote manschappenbunkers voor 100 man op het weiland tussen de Retranchementstraat en het kanaaltje de Cantelmolinie. De voorgaande structuur niet deel uitmakend van Stützpunkt Heinrich is de manschappenbunker met open mitrailleuropstelling KH M 14 (15++). De eerstevolgende structuur geen deel uitmakend van "Stützpunkt Heinrich" zal een verdwenen bunker langs de Cantelmolinie KH M 31 (11++) zijn.

Huidig kadastraal perceelnummer waar de bunker bijhoort en werd gebouwd:
  • Gemeente Knokke Heist, Sectie G, kadastraal perceel 757 (gedeeltelijk) - de bunker heeft geen apart kadasternummer

Kadasterschets detail en luchtfoto.

Volledig het bovenste gedeelte van het weiland zuidelijk van de Retranchementstraat, draagt kadasternummer G757.

Toch merkwaardig dat men dan van het kadaster uit bepaalde nog aanwezige structuren (sommigen ook sterk vervallen ruïnes) gaat aanduiden in het wit als gebouwen en dan de grote hier aanwezige structuren zelfs niet aanduid als holle ruimtes in het terrein. Logica is op het kadaster op dat gebied ver zoek.

Meer details over de originele eigenaars en de aktes behorende bij deze bunker:
  • De originele eigenaars van locaties waar Duitse bunkers werden gebouwd, werden niet zoals bij de bouw van Belgische bunkers in het interbellum onteigend. Zij hadden gewoon pech en de Duitse bezetter eigende zich de grond toe en bouwde er op wat hij er wilde opzetten. Men had daar als burger weinig over te klagen en kreeg dus op die manier een In veel gevallen giftig Duits cadeau.
  • Na de oorlog werden deze bunkers dan ook automatisch opnieuw eigendom van wie er origineel eigenaar van was voor de opeising gezien zij daar nooit voor onteigend waren.
  • Zeer zelden zijn daar na de oorlog van Belgische kant schadevergoedingen voor betaald omdat de aanwezigheid van de structuren soms wel meer dan storend was voor de originele eigenaars of omdat de structuren interessant waren om over te nemen als Belgische bunkers naar de toekomst toe (is zelden gebeurd voor alle duidelijkheid)
  • Het stond de eigenaars dan ook, zeker in de beginperiode na WOI, vrij daar mee te doen wat hij wou, al was afbreken zelden een optie omdat daar zeker op die momenten de middelen niet toe bestonden.
  • Deze bunker maakt deel uit van het weiland zuidelijk van de Retranchementstraat, gekend als Fort Hazegras.
  • Het weiland en de bijhorende structuren zijn eigendom van de landbouwer (de hoeve rechtover het weiland)

Luchtfoto 1971 www.geopunt.be

Oude luchtfoto uit 1971 van de zone waar deze bunker staat. We zien duidelijk de hoeve met bijgebouwen aan de noordkant van de Retranchementstraat.

Deze bunker KH M 20 ligt op het weiland tussen de Retranchementstraat en de Cantelmolinie, een kanaaltje dat dit weiland letterlijk in 2 verdeeld en zichtbaar is als een rechte lijn in het midden. De 2 grote manschappenbunkers zijn op deze foto amper tot niet te zien. Deze ligt rechterover de hoeve aan de noordkant van de straat.

De resolutie van de foto is sowieso klein om hier vlot de bunkers op te zien.

Actuele luchtfoto Google Earth

Op deze ruimere foto zie je zo goed als volledig "Stützpunkt Heinrich" alhoewel heel wat structuren amper tot niet te zien zijn. De structuur KH M 20 steekt ook grotendeels verborgen in het gras tussen de zoden en is beperkt zichtbaar aan de noordkant van de Cantelmolinie, rechtover de hoeve. Er ligt nog een zo goed als identieke 2e structuur iets meer westwaarts in hetzelfde stuk van het weiland.

Localisatie van de bunker op de bunkerlinie:
  • Het betreft een grote manschappenstructuur centraal in wat wordt omschreven als "Stützpunkt Heinrich".
  • Deze structuur maakt integraal deelt uit van het Stützpunkt Heinrich waarvan heden in totaal 14 structuren uit WOI gekend zijn (1 werd gesloopt ondertussen). Dit zouden er origineel 20 geweest zijn.

Functie van de bunker op de linie (link met eventueel andere structuren)

  • Een van 2 vrij gelijkaardige manschappenbunkers, centraal in het steunpunt.
Structuur van het bunkertje:
  • Een L-vormig geknikt toegangssas dat uitloopt op een lange gang naar de 2e toegang.
  • Op deze gang zitten 2 toegangsdeuren naar onderling vrij grote manschappenkamers die ook onderling nog eens verbonden zijn met een deurgat.
  • Deze structuur heeft langs de noordzijde nog een 3e toegang tot een kleine U-vormige structuur die intern niet verbonden is met de rest van de structuur. De functie van deze kleine smalle U-vorm is totaal onduidelijk.

Bouwplannen horende bij deze bunker

Grondplan

Dit is een vrij algemeen grondplan zonder teveel details van deze structuur. We zien een geknikte gang die op zijn beurt toegang geeft tot de 2 bunkerkamers. Beide kamers zijn dan ook intern nog eens met elkaar verbonden.

Zuidelijk werd er tegen de bunker een kleine structuur aangebouwd met een U-vormige structuur. De functie hiervan ontbreekt nog tot op heden.

(Schets: Boek De Hollandstellung van Knokke tot Antwerpen - Hans Sakkers)

Omschrijving van het bunkertje:

  • Het is alvast een bunker deel uitmakend van het gedeelte van de linie opgetrokken door de Duitse Marine. Voor meer details over de specifiek daarbij toegepaste bouwprincipes, zie deze link.
  • Dit impliceert in elk geval dat hij volledig als een monoliet ter plaatste gestorte gewapende betonnen structuur is opgetrokken.
  • Het niveau van de bunker ligt in dit geval onder het maaiveld en de toegangen beginnen dan ook allen met een trap van een 5 tal treden.
  • Dit toegangssas is aan een kant geknikt en loopt dan door in een lange gang tot de tweede toegang.
  • In deze gang zitten 2 toegangsdeuren tot elk van de bunkerkamers die dan onderling ook nog eens rechtstreeks met elkaar verbonden zijn met een deurgat.
  • De U-vormige aanbouw aan de voorzijde van de bunker is niet verbonden met de rest van de bunker. Wat de functie is van deze kleine aanbouw is ook heden nog aanduidelijk.
  • Deze had wel een aparte toegangsdeur vanaf de buitenzijde.
  • Deze structuren hadden aan de hoofdingangen houten deuren met aparte houten deurframes. Aan het betonnen toegangscomplex zie je nergens iets dat op de effectieve aanwezigheid van deuren hier, wijst. Bij de bunker KH M 21 kan je deze wel nog terugvinden zodat wel degelijk kan besloten worden dat er ook daar ooit deuren waren.
  • De beide bunkerkamers waren gescheiden van de gang door zware houten deuren (beiden nog aanwezig).
  • Ook tussen de bunkerkamers zat een deur.
  • Ook het plafond van de bunkerkamer is uitgewerkt in ter plaatse gestort gewapend beton.
  • De binnenwanden van de bunkerkamers waren tijdens WOI bezet met houten panelen. Men ziet hiervoor nog altijd in de betonnen wanden nog het lattenwerk zitten waarop deze wandplaten waren bevestigd.
  • Tijdens WOII zullen deze wandpanelen niet meer aanwezig geweest zijn, wat dan ook de aanwezigheid van de vele opschriften op de wanden in deze bunker dan verklaart.
  • Aan de buitenzijde zal de bunker altijd grotendeels onder het maaiveld hebben gestoken en zelfs grotendeels bijkomend aangevuld zijn met bermen van grond. Deze lag zelfs over de bunker wat hier en daar nog zichtbaar is. Dat is ook de reden dat de bunker zelfs heden ten dage op luchtfoto's amper te zien is.
  • In de bunkerkamers zijn nergens uitsparingen voorzien, ook niet in de gang.
Actuele toestand van deze bunker:
  • De bunker is bereikbaar via de weilanden als er geen dieren op lopen en mits dit eerst te vragen aan de eigenaar van het weiland (de boerderij rechtover het weiland)
  • De structuur is zoals de meeste structuren van dit Stützpunkt Heinrich tijdens WOII opnieuw gebruikt geweest van Duitse kant. Vandaar komt ook de discussie of het apart U-vormige structuurtje vooraan de bunker dateert uit deze periode of origineel reeds aanwezig was. Persoonlijk vermoed ik dat de structuur origineel reeds aanwezig was. Het beton is namelijk volledig identiek met de rest van de structuur. Wat dit 100% zou uitsluiten is kijken of ter hoogte van het dak een scheiding zichtbaar is tussen de beide bunkergedeeltes of niet.
  • In deze smalle U-vormige ruimte is ook nog een klein rechthoekig gat gemaakt in de tussenwand. Of dit een aanpassing is van bv hergebruik tijdens WOII is ook onduidelijk.
  • In de bunker zelf steekt heel wat rommel, van oud landbouwgerief tot hout.
  • Toch bevat hij bv nog 2 authentieke deuren die wel geleidelijk aan in slechtere staat komen te zijn doordat ze enerzijds beginnen af te hangen van hun scharnieren en anderzijds in de gang in modder en water te hangen.
  • De bunker bevat zeker mooie fraaie Duitse WOII opschriften op de wanden van de bunkerkamers.
  • Het zijn zeker unieke bunkers op de linie.
Draagt de bunker nog sporen van strijd:
  • Aan de buitenzijde zijn hier weinig sporen van te zien.
  • Hier en daar nabij de toegangssassen draagt hij wel wat projectielinslagen, zelfs van grotere kalibers.
  • Er is zelfs projectielschade te zien in het aparte U-vormige aanbouwsel.
  • De schade is allicht niet daterend uit WOI maar zal afkomstig zijn uit hergebruik van deze structuren tijdens de Duitse bezetting en allicht nog meest waarschijnlijk, de bevrijding.
Anekdotes, leuke weetjes en verhalen direct koppelbaar aan dit bunkertje:
  • Voorlopig geen gekend.

Oudere Foto's van deze bunker

Allicht rond eind jaren '90 - Boek De Hollandstellung - Hans Sakkers

Een zicht op deze structuur zoals hij allicht nog in de jaren '90 te zien was vanaf de Retranchementstraat.

Eigen prospecties anno 2016 - 2018

Enkele zichten op deze structuur vanaf de Retranchementstraat, komende vanuit de richting Nederland.

Zicht op rechter zijkant met op de achtergrond nog een aantal deels WOI, deels WOII structuren.

Een terugblik

De ganse structuur iets meer in detail, opnieuw komende vanaf de richting Nederland.

Detail van de toegang links op vorige foto. Hier maakt het sas direct na een 5 tal treden een knik naar rechts om dan door te gaan in een lange gang.

Hier zie je zowel voorgaande toegang (links) als een tweede toegang (rechts). Deze 2e toegang biedt geen toegang tot de grote structuur maar enkel tot een kleine U-vormige ruimte, die totaal gescheiden is van de rest van de bunker.

Detail van deze aparte toegang.

Heel jammer in dit geval is dat deze toegang heden zwaar versperd ligt door grof puin die het betreden zelfs gevaarlijk maakt. Vergeet niet dat de ruimte ook sterk onder water staat.

Merk op hoe smal en klein deze U-vormige ruimte is. De functie is mij tot heden ook totaal onduidelijk.

Detail van de opening die hier zit tussen de beide zijdes van de U-vorm. Het lijkt alsof de structuur ooit door dit gat met een handmitrailleur werd beschoten. Men ziet de inslagen op de achtermuur van het tweede gedeelte.

Ook rechts naast de opening zit alvast een inslag van een kogel.

Blik in deze zeer smalle gang.

We schuiven ons zicht opnieuw wat verder op. Links de toegang tot de kleine vorige ruimte. Rechts de tweede toegang tot de hoofdstructuur.

Detail van de tweede toegang tot de hoofdstructuur. Allicht zijn de baksteen keermuren die aan 2 ingangen te zien zijn, aanvullingen van tijdens WOII.

De achterhoek van de bunker vanaf de richting van de Burkeldijk.

Achterzijde van de structuur die bijna volledig onder het maaiveld in een heuvel steekt. De koeien grazen letterlijk op het dak. Rechts de achterzijde van de eerst getoonde ingang.

Achterzijde en linker zijkant.

Het vervolg zal ons door de binnenzijde van deze interessante structuur sturen, vertrekkend vanaf de 1e toegang links van de hoofdstructuur.

In dit geval zat er juist boven de trap wel degelijk een houten toegangsdeur. Je ziet een smalle betonnen uitsparing waartegen een houten deurframe werd geplaatst met een houten toegangsdeur.

Terugblik naar buiten. De eigenlijke trappen zitten verborgen onder een laag grond. Ook hier zijn er zeker op de rechter zijwand projectielinslagen van kogels te zien.

Het vervolg van de gang tussen beide toegangen, grotendeels versperd door gestapende ijzeren hekkens.

Het is heden alsof de gang hier eindigt. Je kijkt echter op een openstaande originele deur van de bunkerkamer hier links.

Terugblik in dezelfde gang. Vanaf hier zie je in de achtermuur, tegen het huidige maaiveld meerdere kogelinslagen.

Een blik in de eerste bunkerkamer.

Deze kamer bevat heel wat gestapeld oud landbouwmateriaal. Voor de kenners zit er zeker mooi uniek materiaal tussen.

Verder zicht op de kamer, we draaien in uurwijzerzin rond.

Nog altijd de linker zijmuur en de achtermuur, komende door het deurgat. Merk op dat alle muren nog houten ingebetoneerde latjes bevatten waarop vroeger een houten wandbekleding zal bevestigd zijn.

De achterwand.

Rechter zijmuur met een toegangsdeur naar de 2e bunkerkamer.

Hetzelfde deurgat en de binnenmuur die de scheiding vormt met de gang.

Je ziet duidelijk dat tussen beide kamers effectief ook een scheidingsdeur zat. De tweede kamer is vrij rommelig maar bevat nog mooie Duitse opschriften daterend uit WOII.

Een terugblik op de deur waar we binnenkwamen. Merk de fraaie opschriften op de wanden. Deze moeten WOII zijn gezien er origineel in WOI houten wanden waren geplaatst tegen het beton.

De rechter wand ten opzichte van voorgaande foto, de achterwand van de kamer dus.

De rechter zijmuur (tevens buitenwand) van de bunker.

De wand met daarachter de gang. Ook hier is de deur nog gedeeltelijk beschadigd aanwezig. In de linker hoek zie je ook hier zo een gat dat schuin naar boven oploopt in de richting van de gang. In elke kamer waren er zo tegen de randen met de muren naar de gang toe 2 gaten. Dit maakte een totaal over de totale lengte van de gang. Allicht waren dit dynamiteergaten om in nood de bunker te kunnen opblazen. Zo zou men verhinderen dat hij nog vlot herbruikbaar zou zijn door voor hen vijandelijke troepen.

De volledige wand met opnieuw mooie opschriften.

Detail van deze nog aanwezige deur richting gang.

Nogmaals dezelfde wand.

Opnieuw het deurgat naar de eerste bunkerkamer.

Nogmaals hetzelfde deurgat.

Opnieuw in de gang

De gang tussen beide deuren naar de bunkerkamers. Ook hier op de rechter kant nog zo een dynamiteergat in de richting van de bunkerkamer waar we net uitkwamen.

Terugblik in de gang, links liggen hier zelfs enkele varkensstaarten nog in het afval op de grond.

Nog een terugblik naar de toegang vanaf de 2e kamer vanaf de trap.

Dit is de opening die je rechts kan zien op vorige foto. Dit is een detail van het dynamiteergat aan de kant va nde gang. Je vindt dat systeem in veel bunkers van de Hollandstellung op het Marinegedeelte terug. Het kunnen moeilijk granaatwerpgaten zijn omdat ze in dat geval in de verkeerde richting zouden aflopen.

De tweede uitgang naar buiten.

Specifieke bijkomende interessante bronnen:

  • Volledig beschrijving door de Dienst Erfgoed van de Hollandstellung als bouwkundig geheel
  • Algemene omschrijving Fort Hazegras
  • Ondanks dat gans het "Oude Fort Isabella" en "Het Nieuwe Fort Hazegras" officieel beschermd is, bestaan geen aparte fiches per hier aanwezige structuur en is de omschrijving die ervan is, alles behalve volledig en sluitend voor wat er nog te vinden is. Dit kan zeker gemeld worden voor de vele WOII structuren die amper in detail genoemd worden maar zelfs het aantal gemelde structuren van de Hollandstellung op deze site, klopt niet met het aantal dat hier geïnventariseerd wordt.
Vorige: KH M 19
Volgende: KH M 21