De Duitse bunkerlinie - De Hollandstelling - Wereldoorlog I.

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

De Hollandstellung

De Hollandstellung iets meer gedetailleerd geschetst.

Uitbouw van het Marinegedeelte (Knokke tot noordkant Leopoldkanaal)

Men herkent in de linie duidelijk 2 sterk verschillende types van structuren. Enerzijds is er het gedeelte van de bunkerlinie gebouwd in de zone van het Zwin te Knokke tot de noordkant van het Leopoldkanaal te Middelburg en Maldegem. Op die zone werden de bunkers gebouwd door het Marinekorps Flandern. Het Marinekorps trok zijn bunkers op in gewapend beton dat werd uitgekofferd in een houten bekisting. Er werd gebruik gemaakt van een aantal bunkermodellen die in het algemeen meermaals werden opgetrokken binnen deze zone met meestal zeer weinig onderlinge verschillen.

Vanaf de zuidelijk oever van het Schipdonkkanaal, Leopold- en Schipdonkkanaal vormen te Maldegem reeds een dubbelkanaal, tot in Vrasene vindt men bunkers deel uitmakend van dezelfde bunkerlinie maar gebouwd door de Duitse landmacht, Etappen Inspection 4 of ook Gruppe Gent genoemd. De bunkers in deze zone zijn opgetrokken in een soort van prefabbetonblokken, ook Formsteine genoemd. Ook hier vindt men een aantal types van bunkers die courant telkens met soms wat kleine verschillen na vrij identiek waren.

Links: Manschappenbunker gebouwd door de Marine te Knokke achter een hoeve bij Fort Hazegras. Dit is een bunker als een monoliet blok gegoten in gewapend beton. Rechts: Een bunkertje met op het dak een schietopstelling gebouwd door de Landmacht te Ertvelde juist achter het kerkhof.

Interessant aan deze linie is dat het een van de eerste effectief grote gebouwde bunkerlijnen betreft, in dit geval opgetrokken door het Duitse leger tijdens de WO I - bezetting. Men vindt er dan ook zaken terug die later vlot werden overgenomen in andere bunkerlinies (niet alleen Duitse). Ook vindt men er van Duitse zijde bunkertypes terug die later allicht de basis vormden voor onder andere de in WO II gebouwde Atlantic Wall bunkers.

De linie tussen Knokke en de noordkant van het Leopoldkanaal kan praktisch toch ook wel opgedeeld worden in een stuk voorlijn en een stuk achterlijn. Er is altijd wel een stuk van de linie die vrij kort tegen de Nederlands - Belgische grens liep en een meer achteruitgelegen gedeelte met commando-, telefonie- en seinbunkers.

De Voorlijn in Knokke start voor zover ze nog terug te vinden is aan de rand van het huidige Zwin. Daarna vervolgt ze haar weg langs de kronkelende Hazegraspolderdijk om zo uit te komen bij Fort Hazegras.

Rechts: Een eerste van een een ganse reeks manschappenbunkers komende vanaf het Zwin langs de Hazegraspolderdijk te Knokke.

Vanaf daar ontstaat een vrij groot hiaat en volgde de linie origineel de oude nog bestaande verdedigingsgracht die deel uitmaakte van een oude Spaanse vesting, de Cantelmolinie. De hoofdlijn loopt dan door richting Westkapelle, hierbij de Sluisstraat en de Rodenossenstraat kruisend.
Links: Zicht op restanten van de oude Cantelmolinie zoals terug te vinden op Google Earth. De Cantelmolinie is een oude Spaanse verdedigingslijn achter een waterloop die nog altijd vrij goed zichtbaar is tussen Fort Hazegras tot voorbij de Sluisstraat te Westkapelle. Je ziet heel duidelijk de verticale lijn op de foto met op gelijke afstanden steeds de uitstekende verdedigingspunten. Deze linie werd tussen Fort Hazegras en de eerste nog terug te vinden bunker aan de verbrandingsoven te Westkapelle ook door de Hollandstellung gevolgd. Hier zijn zeker bunkers verdwenen.
Via de Motsaertdijk wordt dan het oude fort Sint Donaas bereikt aan de Damse Vaart. Aan de overzijde van de Damse vaart volgt de voorlijn de weg Zeedijk tot aan de Spermaliepolder. Vanaf deze dijk vindt men de linie met serieuze gaten terug op Middelburg ter hoogte van de Nonnendijk, de Damweg en de Hoornstraat. Via de Leestjesstraat komt de linie aan te sluiten aan de noordkant van het Leopoldkanaal om zo door te lopen tot Maldegem-Strobrugge.

Rechts: De fraaie combinatie van Manschappen-observatiebunker en kleine mitrailleurbunker langs de Leestjesstraat in een weiland kortbij de gelijknamige brug over het dubbelkanaal te Middelburg.

De eigenlijke gemelde achterlijn is eigenlijk amper een lijn te noemen. Ze wordt gevormd door een aantal kleinere bunkerconcentraties. Te Knokke begint dit met de commandobunker in de Hazegrasstraat 85. Daarna zit men al meteen met een heel groot hiaat in Lapscheure ter hoogte van de Preekboomstraat waar 3 bunkers zeer kort bij elkaar opgesteld staan. De volgende kluster zit dan op zijn beurt weer verder, zeer goed verstopt in het dorp van Moerkerke.
Links: 1 van de drie nog aanwezige bunkers die hier een kluster vormen op Moerkerke. Dit is dan allicht nog de gemakkelijkste van de 3 om terug te vinden. Deze bunker was allicht de combinatie van een commando- en telefoniebunker.

De eerste werken die gekoppeld kunnen worden aan de bouw van de Hollandstellung vonden plaats in het stuk uitgebouwd door de Duitse Marine in april 1916. Ze waren terug te vinden in de zone Knokke tot de Damse vaart. In eerste instantie betroffen het aangelegde taluds die bescherming moesten bieden met zeer beperkt wat uitgebouwde structuurtjes. Het is totaal onduidelijk of er hiervan nog structuurtjes zijn overgenomen in wat later de effectieve Hollandstellung werd.

In de zone uitgewerkt door de Duitse Marine valt het op dat de bunkers letterlijk te vinden zijn in sterk bebunkerde zones, eigenlijk vrij goed vergelijkbaar met Bruggenhoofd Gent waar men ook Weerstandsnesten en Steunpunten ging bouwen die op zich een eenvoudigere en goedkopere versie waren van de voorheen overal gebouwde forten. De steunpunten werden benoemd met namen die niet direct teruglinkten naar de effectieve bouwplaats om de vijand het niet te eenvoudig te maken via eventueel uit de handen geraakte documenten deze te kunnen linken naar bestaande stellingen.

De verschillende steunpunten tussen het Zwin te Knokke en de Damse Vaart waren de volgende:

  • Bayern Schanze - ter hoogte van het Zwin te Knokke.

Rechts: voorlopig het dichtst tegen de kust teruggevonden bunkertje op de rand van het domein het Zwin. Allicht stonden er nog bunkertjes korter tegen de zee en de duinen maar zijn deze allen verdwenen.

  • Polder Willem - ter hoogte van de Hazegraspolder in de dijk.

Rechts: Een cluster van bunkers en munitienissen zuidelijk van de Dijkgraafstraat te Knokke.

  • Fort Hazegras, ook Heinrich genaamd - is nog altijd gekend als Fort Hazegras.

Rechts: een overzichtsfoto over Fort Hazegras met tegen de steenweg de oude WO I restanten deel uitmakend van de Hollandstellung. De foto werd genomen vanaf de hoek met de Burkeldijk.

  • Hauptstrasse - ter hoogte van de Rodenossenstraat met onder andere de verbrandingsoven te Westkerke

Rechts: De sterk overgroeide bunker langs de Sluisstraat, op een terrein juist naast de verbrandingsoven en het containerpark, verborgen onder de begroeiing.

  • Donat, ook Dora genoemd, ter hoogte van het vroegere Fort Sint Donaas tegen de Damse Vaart .

Rechts: Manschappenbunker verborgen op het terrein aan de noordkant van de Damse Vaart te Lapscheure. Enkel dit stukje terrein is aan de overzijde van de vaart nog Lapscheure, al de rest is reeds Westkapelle.

De stelling zou echter in latere fase nog aangevuld worden met structuren tussen de verschillende steunpunten. Het wordt dus op de duur wel moeilijk 100% zeker te gaan bepalen waarbij bepaalde structuren effectief behoorden. Daarnaast werden in de uitgebouwde stellingen ook observatieposten voor de artillerie opgesteld.

Vanaf 12 september 1916 kwam de opdracht de linie verder uit te werken vanaf Fort Sint Donaas tot de fortengordels van Antwerpen die grotendeels opnieuw hersteld waren en opnieuw door de Duitsers in gebruik gesteld.

Het Duitse Marinekorps zou zich opnieuw bekommeren over de bijkomende structuren aan de noordzijde van het Leopoldkanaal. Vanaf de zuidkant van het Schipdonkkanaal tot in Vrasene zou dit dienen te gebeuren door het Duitse 4e Leger.

Origineel werd voorzien in de zone tussen Fort Sint Donaas en deze noordkant van het Leopoldkanaal (tot Moerhuize) 21 elkaar flankerende mitrailleurbunkers op te trekken die dan de zone tussen de bunkers en de Nederlandse grens onder vuur dienden te kunnen nemen via kruisend vuur.

Dit is wat in het algemeen wordt beschreven als een observatie-manschappenbunker zoals gebouwd door de Duitse Marine. Dit is het exemplaar nog terug te vinden ter hoogte van de Nonnendijk te Middelburg. Hun opbouw is altijd vrij identiek. 1 Centrale kamer met aan de zijde waar de vijand niet verwacht wordt een raam origineel afgesloten met een luikje. 2 toegangssassen die de bunkerkamer betreden met een chicane. Deze bunkers hebben in de hoek van de chicane soms nog een observatiegat (zeker geen schietgat). In elk geval moeten dit het type van bunkers zijn die hierboven zijn geteld als flankerende mitrailleurbunkers. Mogelijks is de mitrailleurstelling waarover sprake dan wel degelijk het muurtje met de 2 sokkels die men in het algemeen aan 1 zijde en bij sommige van deze bunkers aan de 2 zijdes terugvindt. Allicht was de mitrailleuropstelling wel degelijk buiten de eigenlijke bunker te zoeken in dit geval.

Linksboven en onder: Manschappen-Observatiebunker te Lapscheure (Spermaliepolder), Rechtsboven: Gelijkaardige bunker op de Nonnendijk met vooraan duidelijk de specifiek steeds teruggevonden buiten de bunker voorziene mitrailleuropstelling. Hoe de opstelling specifiek diende te gebeuren is ook mij nog niet duidelijk.

Op een aantal belangrijke punten zouden in totaal 6 grote manschappenonderkomens worden voorzien voor telkens ongeveer 100 man te kunnen vestigen. Deze 6 grote manschappenbunkers zijn wel allen gekend van locatie. Dit zijn 2 grote bunkers op het terrein van Fort Hazegras, de manschappenbunker op de Spermaliepolder (langs Zeedijk), de verdwenen manschappenbunker op de Nonnendijk en de 2 manschappenbunkers op Strobrugge.

Links: De grote manschappenbunker op Strobrugge die in 2015 werd overbouwd. Hier zie je hem nog liggen op het braakligende terrein. Heden kun je hem vanaf de straat niet meer zien omdat hij overbouwd zit met 2 rijhuizen. Wel positief is dat hij in elk geval niet verdween maar nog bestaat onder de nieuwbouwwoningen. Rechts een blik aan de binnenzijde van een gelijkaardige bunker op de Zeedijk te Lapscheure. Let op deze bunker staat aan de binnenzijde meer dan een meter onder water. Merk wel op dat dit wel serieus grote bunkers zijn.

Ook hier kregen de verschillende steunpunten opnieuw specifieke namen:

  • Gustav - ter hoogte van de Spermaliepolder, heden wegel met de naam Zeedijk.

Rechts: Dubbele kleine mitrailleurbunker langs onverharde gedeelte van Zeedijk te Lapscheure.

  • Karl - ter hoogte van het Groot Haringat, o.a. Preekboomstraat

Rechts: Grote commandopost langs de Preekboomstraat. Hier staan nog 3 bunkers zeer vlot terugvindbaar kort bij elkaar opgesteld.

  • Friedrich - ter hoogte van de Warande en Moerkerke

Rechts: Een sterk tussen brandhout verborgen Observatie - Manschappenbunker op een paardenweide langs de Warande te Middelburg.

  • Mauritz - ter hoogte van de Leestjesbrug.

Rechts: Een manshappenbunker langs het Leopoldkanaal, vrij kort bij de Leestjesbrug. Sfeervol maar aan de binnenzijde jammer genoeg een gigantisch sluikstort, echt een schande.

In elk geval zou de bouw van 17 van de 21 mitrailleurbunkers en 6 grote manschappenbunkers gestart zijn eind oktober 1916. Tegen eind oktober 1916 zou ook de start van de bouw van nog 2 mitrailleurbunkers begonnen moeten zijn. De bouw van de 2 nog overige bunkers was in januari 1917 nog niet gestart. Een hiervan was het bunkertje met de hefkoepel in de Zeedijk te Lapscheure.

Het bunkertje in de Zeedijk te Lapscheure zit juist achter een zachte knik in de dijk. Origineel was het terrein toen ik hem ging zoeken zoals te zien op de foto linksboven. Rechtsboven is na het vrijmaken van de toegang. Allicht is de situatie ondertussen opnieuw al zoals op de eerste foto en is het structuurtje allicht opnieuw nog amper te vinden. Eerst kom je in een klein kamertje, amper 2 bij 2 meter, om dan een 7 tal meter lange gang te bereiken tot bij de hefkoepel zelf. Hoe het systeem hier in elkaar zat is ook op basis van wat heden nog te zien is, ook niet meer zo duidelijk. Ook hier een schande hoeveel rommel in de toegang en de tussengang van de bunker zit gestampt. Van sommige stukken snap je zelfs niet hoe ze het tot daar hebben gekregen. Dit structuurtje zou nochtans zeker de moeite lonen om eens volledig vrij gemaakt te worden.

Al de vorige vermelde structuren werden vaak bijkomend voorzien van loopgraven en dubbele prikkeldraadversperringen tussen de stellingen onderling. Vaak waren er bijkomend mitrailleurposten voorzien in kleinere veldstellingen.

Ten noorden van Strobrugge tussen Waaktdijk en Moerhuize zou een bruggenhoofd uitgewerkt geweest zijn met meerdere mitrailleurposten. Of dit betonnen bunkers waren, is niet duidelijk. Er zou zelfs ter hoogte van Moerhuize een verbinding gemaakt zijn tussen het Leopold- en het Schipdonkkanaal. Dit werd verdedigd door 2 mitrailleurposten. Ook hier is heden allicht niets meer van bestaande.

In de winter van 1916 op 1917 werden in de noordelijke oever van het Leopoldkanaal tussen de Leestjesbrug en Moerhuize 2 grote bunkers opgetrokken voor 5 cm kanonnen. Allicht waren dit er origineel zelfs 3 en stond de derde rechtover het wegeltje met heden nog de naam Waaktdijk. Deze werken zijn tijdelijk uitgevoerd door de Duitse landmacht van het 4e Leger. Daarom dat deze bunkers op de kant die normaal door de Marine werd afgewerkt ook is uitgewerkt met de prefabstenen zoals gebruikt op de rest van de linie gebouwd door de Landmacht.

Vanaf 13 september 1917 neemt de Duitse Marine de sector tussen Den Hoorn en Celiebrug opnieuw over en werkt een aantal half afgewerkte bunkers volledig af.

Bovenaan: Dit is de zware bunker langs de Rolkalseide. Deze is trouwens aan de binnenzijde zeer zwaar beschadigd. Je vindt echter courant de uitleg dat dit komt door het oorlogsgeweld van de bevrijding in WO II. Dit klopt echter niet. De schade is afkomstig van Dovo die jaren lang deze bunker heeft gebruikt om in de regio gevonden springtuigen op een veilige manier te laten dynamiteren in deze bunker. Oogt wel vrij beangstigend aan de binnenzijde. Het ganse plafond lijkt te hangen op de blootliggende wapening... De foto rechtsonder is de tweede bunker op randje Middelburg - Maldegem gefotografeerd vanaf de manschappenbunker die er bij hoort aan de overzijde van de weg.

Vanaf november 1917 is er sprake van 36 geïsoleerde mitrailleurposten in de zone uitgebouwd door de Marine. Allicht zijn dit de kleine blokvormige mitrailleurposten die vaak bij manschappenbunkers worden gevonden.

De foto links toont een amper terug te vinden gedynamiteerde manschappenbunker op de hoek van de Dijkstraat en de Waaktdijk. Deze bunker zat al totaal in de ondergrond en is in die situatie effectief opgeblazen. Tussen het op die foto geelbebloemde struikgewas steekt ook nog het rechts zichtbare kleine bunkertje om een mitrailleur op te stellen. Vooraan links op deze foto trouwens ook nog eens een betonnen paaltje voor een bijkomende mitrailleuropstelling (zie ik nu maar zelf op deze foto).

Daarnaast dienden ook open gevechtstellingen voorzien te worden. Dit zijn de combinaties van telkens een betonnen muurtje en 2 betonnen sokkels zoals terug te vinden bij meerdere van de flankerende mitrailleurbunkers alsook verschillende manschappenbunkers zoals bv langs de Hazegraspolderdijk.

Vermoedelijk bedoelt men dan met die open opstellingen wat we op de foto links te zien krijgen. Dit is een detail van dergelijke opstelling aan de Zeedijk te Lapscheure en dit type is wel vrij courant terug te vinden, wel niet altijd even intact. Rechts is dan een gelijkaardig type opstelling aan de bunker ter hoogte van de Leestjesstraat. Deze is op zijn beurt totaal afwijkend met de andere courant gevonden types van de foto links. Alle info over details van deze opstellingen bij gebruik blijft dus zeker welkom.

Vanaf augustus 1918 werd er ook een artilleriestellingen gewerkt in Adegem, Maldegem, Lapscheure en zuidelijk van het Leopoldkanaal. Exacte locaties hiervan blijven dus onbekend.

Op basis van een kaart van september 1918 waren er op het Marinegebied in totaal 9 bataljonscommandoposten. Dit omvatte dan een commandobunker, een post voor radiotelegrafie en een lichtsignaalpost. Of men met deze 9 bataljonscommandoposten dan de onderlinge bunkers bedoeld om telkens de combinatie van deze verschillende types van bunkers is onduidelijk. Af en toe zijn wel commandopost en radiotelegrafiepost in 1 en dezelfde bunker verwerkt.

Zicht op 1 van de twee toegangen van de grote commando-telefoonbunker te vinden op de Hazegrasstraat 85 op de parking van een manege. Dit is een zeer fraaie bunker alleen staat hij gans het jaar wel iets teveel onder water voor wat uw gewone botten aankunnen.

Er is later ook nog sprake van werken ter hoogte van de Schapenbrug te Westkapelle, draadversperringen bij steunpunt Hoeke (aan Damse Vaart),

Bronnen gebruikt voor deze webpagina:

  • De Duitse bunkerlinie van Steendorp Vrasene 1917 - Raymond Van Meirvenne.
  • Buskruit en Sauerkraut - een uitgave van het Gentse stadsarchief.
  • Agentschap Onroerend Erfgoed 2017: Hollandstellung https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/127073 (geraadpleegd op 19 augustus 2017).

De Hollandstellung