Andere militair getinte structuren regio Oost-Vlaanderen

beperkte lijst hieronder

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Algemene beschrijving Hollandstellung

Reeds geïnventariseerde zones

Gedeelte gebouwd door de Duitse Marine tussen Knokke en Maldegem

Knokke Heist (+Zweitestellung WO II)

Westkapelle

Lapscheure

Moerkerke

Middelburg

Maldegem

Middelburg

Maldegem (+Zweitestellung WO II)

Sint Laureins (+ Zweitestellung WO II)

Philippine (NL) - Sas Van Gent (NL) - Sluiskil (NL) (Enkel Zweitestellung WO II)

Adegem

Eeklo

Lembeke

Oosteeklo

Ertvelde

Kluizen

Gent - 't Zandeken

Assenede

Sint Kruis Winkel

Mendonk

Zaffelare

Eksaarde

Moerbeke Waas

Sinaai

Stekene

Kemzeke

Sint Gillis Waas

Vrasene

De Hollandstellung - Inventarisatie van deze bunkerlinie op grondgebied Knokke Heist.

Op Knokke Heist is de linie eigenlijk nog vrij vlot terug te vinden, beter dan op meerdere eerder besproken zones. Men vindt er enkel bunkers opgetrokken door de Duitse Marine. Deze hebben hun bunkers altijd volledig bekist en opgetrokken in ter plaatse gestort gewapend beton. Ten zuiden van het dubbelkanaal, zuidelijk van het Schipdonkkanaal dus, bevinden zich ook bunkers maar vanaf daar zijn de bunkers gebouwd door Duitse Landmacht. De bunkers aan die zijde zijn opgetrokken in een soort van Prefab betonblokken (Formsteine genaamd).

Voor de bunkers gebouwd door de Marine tussen Strobrugge en de kust, vindt men geen detail per gemeente terug. Men vindt er enkel van terug dat ze zullen deel uitgemaakt hebben van een totaal van 133 bunkers en structuren die nog konden teruggevonden worden in een inventarisatie van dit Marinegedeelte van deze bunkerlinie in 1921. Er is echter geen detail over hoeveel er hiervan toen specifiek op Knokke Heist stonden.

Merkwaardig is dat voor het Marinegedeelte vanaf Moerkerke de linie richting Knokke opnieuw in 2 lijnen is opgebouwd. Zo vindt men een lijn gevormd van bunkers vrij kort tegen de Belgisch-Nederlandse grens en een dunner bebunkerde zone op een lijn iets meer westelijk. Tot ter hoogte van Preekboomstraat is dit duidelijk te volgen maar vanaf daar zijn er richting Knokke allicht wel wat structuren verdwenen en wordt het achterhalen van de originele 2e lijn moeilijk. Meestal zijn de bunkers in die zone letterlijk vrij lokaal gegroepeerd met een aantal bunkers kort bij elkaar om daarna opnieuw een zone te hebben waar zich niets meer bevindt. Dit scenario herhaald zich meermaals richting Knokke. Op Knokke is voorlopig maar 1 bunker meer teruggevonden van deze achterlijn.

Omdat de eigen telling uit het boek "De Hollandstelung" van Hans Sakkers zeker niet de volledige lijn onderzocht, is de telling die daar in terug te vinden is, ook zeer irrelevant om als referentie te gebruiken, wat dan ook niet is gebeurd. Wel zijn de vermelde locaties uit het boek mee opgenomen in de zoektocht die in dit geval wel in eerste instantie de volledige linie besloeg tussen Maldegem en Vrasene (grondgebied Oost-Vlaanderen) en in tweede fase ook werd uitgebreid tot de kust in Knokke.

Hieronder alvast de situatie van structuren door www.bunkergordel.be teruggevonden, Mocht u er meer info over kunnen geven over ontbrekende zaken, aarzel niet dit door te geven op info@bunkergordel.be.

Elk aangeduid bunkertje werd informatief van een eigen veronderstelde indeling voorzien omdat de oude reeds bestaande indelingen vrij onlogisch zijn en er blijkbaar types worden uitgevonden bij de vleet zonder dat ze soms nog van elkaar onderscheidbaar zijn. Er zullen later nog gedetailleerde bunkerfiches worden toegevoegd van de bunkertjes die tijdens de zoektocht ook in de mate van het mogelijke in detail gefotografeerd worden.

Alle onderstaande luchtfoto's zijn afkomstig van Google Earth.

De teruggevonden locaties werden om de deze telling iets visueler te maken van een aparte kleur voorzien. Deze kleuren werden toegepast op onderstaande foto's:

  • Hollandstellung bunkers opgetrokken door de Duitse Marine - Lichtblauw.
  • Het geprospecteerde Marinegedeelte op Knokke Heist situeert zich volledig in een lijn vanaf het vroegere fort Sint Donaas (nog grondgebied Lapscheure) tot het Zwin aan de Belgische kust. De enkele bunker die nog kon worden teruggevonden op de achterlijn, wijkt hiervan af.
  • Vanaf de laatste gemelde bunker op Westkapelle, namelijk deze aan de verbrandingsoven op de Sluisweg, zit er zeker een serieus hiaat. Hier zijn zeker bunkers verdwenen die lagen achter de oude stelling van de Cantelmolinie. Deze oude verdediging kan wel op luchtfoto's nog zeer goed teruggevonden worden als een smalle waterloop met telkens puntige uitstekende verdedigingspunten. We vinden dan ook de eerste bunkers pas terug op het vroegere Hazegrasfort. Laat dit nu net een vrij complex geheel zijn dat zich situeert westelijk van het kruispunt van de Burkeldijk en de Retranchementstraat. De situatie wordt er hier niet eenvoudiger op omdat hetzelfde gebied tijdens de Duitse bezetting van WO II ook opnieuw verder is uitgebouwd als een onderdeel van de Duitse Atlantic Wall. Die uitbreiding zal eveneens kort onderaan deze pagina worden overlopen voor wat er nog van te vinden is (Zie Zweitestelling te Knokke Heist).
  • Daarna loopt de linie verder via de Nieuwe Hazegraspolderdijk (over enkele kilometers) om zo uit te komen bij het Zwin ter hoogte van de Graaf Leon Lippensdreef. De laatste teruggevonden structuren situeren zich dan ook op het terrein van het Zwin te Knokke.
  • In totaal konden nog 30 structuren worden teruggevonden op grondgebied Knokke Heist die zo goed als zeker allen koppelbaar zijn aan de vroegere Hollandstellung.
  • Hollandstellung bunkers opgetrokken door de Duitse landmacht - Donkerblauw. Niet meer van toepassing noordelijk van het dubbelkanaal.
  • Hollandstellung bunkers die reeds vermeld werden op vorige foto's, zijn bij herhaling in het Oranje aangeduid.
  • Structuren die in dezelfde regio zijn opgetrokken maar geen deel uitmaken van de Hollandstellung, werden onderaan apart vermeld. Dit betreffen structuren die door de Duitse bezetter tijdens WO II zijn opgetrokken als verdediging van het achterland en in dit geval de Belgische kust. Men kan deze gaan beschouwen als een verder uitbouwen van deze Hollandstellung. Er zijn binnen dit hergebruik zeker ook nog bepaalde bunkers van deze originele Hollandstellung hergebruikt maar welke dit zullen zijn geweest is nog vrij moeilijk te achterhalen. De beperkte verdere uitbouw van bepaalde sectoren van de vroegere Hollandstellung is nog zeer duidelijk in de buurt van Maldegem en Sint Laureins. Daarnaast zijn er zelfs nog beperkte uitbreidingen te vinden op Nederlands grondgebied.
  • Van dit type structuren, die letterlijk deel uitmaakten van de fameuze Atlantic Wall, werden er op Knokke Heist alleen al nog eens 20 verschillende structuren teruggevonden. 18 hiervan situeren zich eveneens bij het Hazegrasfort dat toendertijd zwaar werd uitgebreid op het bestaande terrein westelijk van de burkeldijk maar zeker ook oostelijk van deze zelfde dijk. Daarnaast is er nog een nevenstructuurtje teruggevonden op de domeinen van het Zwin en nog eentje langs de Nieuwe Hazegraspolderdijk. Deze structuren werden onderaan allen onderaan ook eens aangeduid op kaart en verduidelijkt met een foto.

Hieronder alvast een detail van een stafkaart met daarop in grote lijnen de loop van de Hollandstellung op grondgebied Knokke. Dit is alleen de voorlijn gezien er nauwelijks nog iets terug te vinden van de achterlijn op 1 bunker na op de Hazegrasstraat. Deze werd eveneens aangeduid met een blauwe stip.

Hollanstellung Knokke Heist

Knokke Heist - gedeelte tussen de laatste gekende bunker langs de Sluisstraat (Westkapelle) en Fort Hazegras.

Op deze zone zijn langs de Cantelmolinie geen bunkers meer te vinden na de laatste gekende bunker op de Sluisstraat (Westkerke) buiten 1 op de achterlijn gelegen bunker op de Hazegrasstraat 85 te Knokke Heist.

1. KH M 01: Commandobunker en geïntegreerde telefooncentrale Marine - op parking vooraan bij de Hoeve - manège op Hazegrasstraat 85

Knokke Heist - Fort Hazegras - oostkant en noordelijk van kruispunt Burkeldijk en Retranchementstraat.

Dit is een zeer uitgebreide groep van bunkers van de Hollandstellung. Alle bunkers zijn gelegen op het weiland oostelijk van de Burkeldijk. Nog 2 bij dit fort horende bunkers staan noordelijk van de Retranchementstraat bij een hoeve.

Let op, hier staan nog heel wat meer structuren maar dat zijn aanvullingen uit WO II (zie lager deze pagina)

De structuren op het oude Fort Hazegras zijn allen beschermd in een algemene beschrijving en niet per individueel element waardoor dit natuurlijk wel problemen oplevert als er specifieke structuren zijn vergeten. In dit geval kom ik aan een telling van 7 munitienissen en geen 6 waardoor er dus blijkbaar alvast 1 nis vergeten blijkt binnen het beschermingsdossier.

Fort Hazegras WO I Hollandstellung
1. KH M 18: Manschappenbunker Marine - achter hoeve, tegen fietspad, overzijde Retranchementstraat
2. KH M 19: Manschappenbunker Marine - zuidwestelijk van Hoeve in kouter, overzijde Retranchementstraat
3. KH M 20: Manschappenbunker Marine - in weiland tussen Retranchementstraat en Cantelmolinie, rechtover hoeve
4. KH M 21: Manschappenbunker Marine - in weiland tussen Retranchementstraat en Cantelmolinie, dichtstbij Burkeldijk
5. KH M 22: In dijk ingewerkte manschappenbunker Marine - noordkant weiland
6. KH M 30: Munitienis Marine - noordoostelijke dijk, zeer kort bij KH M 22
7. KH M 28: Munitienis Marine - noordoostelijke dijk, net voorbij brugje over Cantelmolinie
8. KH M 29: Munitienis Marine - noordoostelijke dijk, nabij observatiepunt op noordoostelijke hoek terrein.
9. KH M 24: Observatiebunkertje - Oostelijke hoek terrein
10. KH M 23: Munitienis Marine - zuidoostelijke dijk, kortbij observatiebunkertje.
11. KH M 25: Munitienis Marine - zuidoostelijke dijk, 2e nis tellend vanaf observatiebunkertje
12. KH M 26: Munitienis Marine - zuidoostelijke dijk, 3e nis tellend vanaf observatiebunkertje.
13. KH M 27: Munitienis Marine - zuidoostelijke dijk, 4e nis tellend vanaf observatiebunkertje.

Knokke Heist - Nieuwe Hazegraspolderdijk vanaf Fort Hazegras tot de Leon Lippens Laan nabij het Zwin.

Dit is eveneens een vrij uitgebreide reeks structuren, telkens combinatie van manschappenbunkers ingewerkt in de dijk en munitienissen.

Let op, ook hier is er in de nabijheid van de Leon Lippens Laan nog een WO II telefoniebunkertje te vinden dat dus ook niets te zien heeft met de hier gezochte bunkers van de Hollandstellung.

Knokke Heist Nieuwe Hazegraspolderdijk
1. KH M 14: Manschappenbunker in dijk Marine - voor tweede bocht in dijk, komende vanaf Retranchementstraat
2. KH M 13: Manschappenbunker in dijk Marine - bocht in dijk voordat dijk samen komt te lopen met Kavel I straat.
3. KH M 12: Manschappenbunker in dijk Marine - ter hoogte van knik in dijk waar deze samenloopt met Kavel I straat
4. KH M 11: Munitienis Marine - 1e munitienis van 3 voor bocht met bunker KH M 08
5. KH M 10: Munitienis Marine - 2e Munitienis van 3 voor bocht met bunker KH M 08
6. KH M 09: Munitienis Marine - 3e Munitienis van 3 voor bocht met bunker KH M 08noordoostelijke dijk, zeer kort bij KH M 22
7. KH M 08: Manschappenbunker in dijk Marine - sterk bebunkerde bocht Kavel I straat
8. KH M 06: Manschappenbunker in dijk Marine - sterk bebunkerde bocht Kavel I straat
9. KH M 07: Munitienis Marine - centraal tussen KH M 06 en KH M 05 op de dijk
10. KH M 05: Manschappenbunker in dijk Marine - Oostelijk in dijk aan T van Dijkgraafstraat en Kavel I straat
11. KH M 04: Munitienis Marine - westelijk in dijk aan T van Dijkgraafstraat en Kavel I straat
12. KH M 03: Manschappenbunker in dijk Marine - westelijk voor kruispunt Nieuwe hazegraspolderdijk en Internationale dijk.
13. KH M 02: Manschappenbunker in dijk Marine - nabij aanvang Nieuwe Hazegraspolderdijk aan de Leon Lippens dreef

Knokke Heist - Leon Lippenslaan tot de Belgische kustlijn nabij het Zwin.

Laatste uitlopers van de Hollandstelling om aan te sluiten op de Belgische kustlijn. Allicht onbreken hier ook al enkele structuren.

1. KH M 15: Munitienis Marine - in dijk centraal in dijk rechtover parking
2. KH M 16: Munitienis Marine - op rand met domein het Zwin in zelfde dijk rechtover parking
3. KH M 17: Observatiebunker Marine - Op rand Zwinterrein nabij betonnen constructie horende bij Zwininfrastructuur

Knokke Heist - De Duitse Zweitestellung, deel uitmakend van de Atlantic Wall.

Zoals dus eerder gemeld, betreffen dit in het algemeen structuren die men kan gaan beschouwen als uitbreidingen op nog gerecupereerde WO I structuren van de Hollandstellung om nog te gebruiken tijdens de Duitse bezetting van WO II.

Op Knokke zijn er zo nu alvast al 20 bijkomende Duitse WO II structuren teruggevonden. Ze zijn voorlopig te situeren op 3 verschillende locaties op Knokke.

Het kunnen er zeker nog meer zijn omdat er ook niet specifiek naar gezocht is binnen deze zoektocht naar de locaties van de Hollandstellung en ze zijn dus soms opgedoken en geregistreerd tijdens deze zelfde zoektocht.

Knokke Heist - Fort Hazegras - Oost- en westkant van kruispunt Burkeldijk en Retranchementstraat.

Men vond hier niet alleen een sterk uitgebouwde stelling horende bij de Hollandstelling in WO I. Ook in WO II vonden de Duitsers de locatie interessant genoeg om ze op ze allicht grotendeels opnieuw in gebruik te nemen en vooral verder uit te bouwen. Zo zullen zeker bepaalde structuren hergebruikt zijn maar er werden zeker heel wat bijkomende structuren opgetrokken. Meestal zijn ze vlot te onderscheiden van de originele WO I structuren omdat ze in het algemeen opgetrokken zijn uit de combinatie van baksteen en gewapend beton.

De structuren op het oude Fort Hazegras zijn allen beschermd in een algemene beschrijving en niet per individueel element. Ook deze structuren worden binnen deze bescherming beperkt opgesomd. Jammer genoeg zijn de aantallen van de vermelde structuren zeker niet sluitend en volledig waardoor men kan twijfelen of de bijhorende bescherming dan ook volledig en sluitend zal zijn voor deze WO II structuren.

Algemeen overzicht met locaties waar nog WO II structuren zitten op en rond de site van Fort Hazegras:

Knokke Heist Fort Hazegras aanvullingen WO II
Op de originele WO I (noordoostelijk van de Burkeldijk) site kan men alvast onderstaande structuren bijkomend terugvinden:
  • 2 verschansingen voor mitrailleur
  • 1 uitgebreidere observatiepost
  • 2 FLAK-opstellingen
  • 2 bijhorende manschappengebouwen
1. KH W2 01: Verschansing voor mitrailleur uitkijkend op Cantelmolinie richting Nederland
2. KH W2 02: Grotere observatiepost op oosthoek terrein. Deels gesloopt of vernield. Bevatte mogelijks ook een tobruk voor mitrailleur.
3. KH W2 03: FLAK-opstelling centraal op weide voor hoeve
4. KH W2 04: Manschappengebouw horende bij deze Flakopstelling
5. KH W2 07: FLAK-opstelling dichterbij Burkeldijk
6. KH W2 06: Manschappengebouw horende bij deze Flakopstelling
7. KH W2 05: Restanten van vermoedelijk een tweede mitrailleurpost

Op de Burkeldijk zelf kan men nog een onbekende structuur in het talud terugvinden.

1. KH W2 18: Onbekende structuur in dijk langs Burkeldijk

Zuidwestelijk van de Burkeldijk zit dan nog eens een sterke uitbreiding van de originele site. Hier vindt men nog eens bijkomend:

  • 1 mitrailleurbunker
  • 2 FLAK-opstellingen
  • 6 manschappengebouwen
  • 1 wachttoren

Hieronder kort de locatie waar elk van deze bijkomende structuren te vinden is:

1. KH W2 08: Kleinere FLAK opstelling kortbij de Cantelmolinie
2. KH W2 09: Bakstenen manschappengebouw tegen Burkeldijk
3. KH W2 10: Bakstenen mitrailleurbunker tegen Burkeldijk
4. KH W2 11: Bakstenen Manschappengebouw nabij de hoeve
5. KH W2 12: Bakstenen Manschappengebouw aan oostkant hoeve
6. KH W2 13 (rechts achteraan): Bakstenen Manschappengebouw aan oostkant hoeve
7. KH W2 14 (links vooraan): Bakstenen Manschappengebouw aan oostkant hoeve
8. KH W2 15: Bakstenen Manschappengebouw aan zuidkant hoeve
9. KH W2 16: FLAK opstelling aan zuidkant hoeve
10. KH W2 17: Restanten houten wachttoren

Knokke Heist - Nieuwe Hazegraspolderdijk ter hoogte van de Leon Lippens Laan nabij het Zwin.

Langs deze dijk waar heel wat manschappenbunkers en munitienissen terug te vinden zijn, kan men eveneens nog 1 kleine Duitse WO II schakel - telefoniebunkertje terugvinden.

Hiervan zouden er op geregelde terugkerende afstanden nog wel wat moeten gebouwd zijn.

1. KH W2 19: Kleine Duitse WO II Schakelpost - telefoniebunker

Knokke Heist - In het huidige te bezoeken gedeelte van het Zwin.

Op deze terreinen zit ook nog een totaal afgesloten bunkertje verborgen. Allicht een soort bijkomend Duits commandobunkertje van tijdens WO II. Het bunkertje stond bekend als de Koninklijke villa omdat de originele terreinen deel uitmaakten van de gronden toen in bezit van de koninklijke familie.

1. KH W2 20: Kleine Duitse WO II bunker - Koninklijke villa - heden volledig dichtgemetst (niet echt respect tonend voor dergelijk erfgoed) binnen de terreinen van het Zwin.

Als uzelf nog aanvullingen of correcties weet ten opzichte van bovenstaande reeks structuren op grondgebied Knokke Heist, gelieve dit dan door te geven, zodat toch eindelijk eens een volledige inventarisatie van wat nog van deze linie bestaat zou gekomen kunnen worden. Gelieve in dat geval te mailen op info@bunkergordel.be. Alvast bedankt voor uw medewerking.

Gebruikte externe bronnen: Boek: "De Hollandstellung - Hans Sakkers, Johan den Hollander en Ruud Murk".

De inventaris van de Dienst Erfgoed van de Hollandstellung.