Schuilbunkers Gentse Haven
 

Belgische Schuilbunkers in de Gentse Haven

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

Vestingsbouw directe omgeving Gent.

Overzicht van de schuilbunkers ooit gebouwd in de Gentse haven:

Op onderstaande luchtfoto's kan u op de stipjes drukken en zo uitkomen bij de schuilstructuur die aldaar is/was gelokaliseerd.

De positionering van de bunkertjes is vrij correct indien u gebruik maakt van de standaard Internet Explorers en bv firefox. Google Chrome geeft in dit geval afwijkende positioneringen van de bunkers op de foto's. Hetzelfde zou zich ook kunnen voordoen met nog andere internet-explorers. Mijn excuses voor dit ongemak.

                                                                                                       
                                                                                                       
                                              SB08                                                        
                                                              SB19                                        
                                                                                                       
                                                                                                       
                                                              SB20                                        
                                                                                                       
                                                                SB18                                      
                                                SB09                       SB17                              
                                                                                                       
                                                                SB16                                      
                                                                                                       
                                    SB07                           SB15                                      
                                                                                                       
                            SB01                   SB10           SB13                                          
                                                                                                       
                                                                SB14                                      
                                                    SB11                                                  
                                      SB06                                                                
                                                    SB12                                                  
                                                  SB04                                                    
                                                                                                       
                                      SB05                                                                
                                                                                                       
                                                                                                       
                                                      SB03                                                
                                                                                                       
                                                                                                       
                                                                                                       
                                                                                                       
                                                            SB02                                          
                                                                                                       
                                                                                                       
(Blauw: nog bestaande structuren, Rood: verdwenen structuren met vrij exacte lokatie van waar ze ooit stonden, Geel: verdwenen structuren waarvan de effectieve lokatie ook niet 100% meer gekend is, meestal beperkt de gekende lokatie zich tot de kaai waarop de structuren zouden moeten hebben gestaan)

Overzicht van het type schuilstructuren op basis van de gebruikte types in de Antwerpse haven.

Schuilstructuren voor 6 personen:

Dit betrof een zeer klein type van schuilstructuur, amper geschikt voor een 6 tal personen per stuk. Ze werden opgetrokken waar zich bedieningspersoneel bevond voor havenstructuren zoals bruggen, sluizen,... In totaal werden er in de Antwerpse haven 46 van dit kleinere type structuren gepland en uiteindelijk slechts 45 gebouwd.

Dit kleinere type van schuilstructuren is niet nagevolgd en gebouwd geweest in de Gentse haven.

Plannetjes van deze kleine schuilstructuren. (Plannen: Stad Antwerpen - Havenbedrijf - Technische Dienst afdeling Havenwerken)

Schuilstructuren voor 62 personen:

Van dit type zijn er in totaal 46 gebouwd in de Antwerpse haven. Er werden er 29 gebouwd langs de 5.5 km Scheldekaaien en nog eens 19 aan de droogdokken, het Kattendijkdok en de Westkaai.

De bovenbouw bestaat uit een balkvormig gebouwtje dat 5.70 meter op 3 meter meet. De hoogte boven het maaiveld is 2.60 meter (zonder luchtkoepeltje bovenaan). De toegangsdeuren zitten in de langszijdes tegenover elkaar geplaatst. Men kan de schuilkelder zelf bereiken via 2 totaal gescheiden trappen van 12 treden, een tussenplatform en nog eens 5 treden.

Het onderste gedeelte is in feite opgebouwd uit een gang van 1.75 meter rondom het trappenhuis. Aan beide zijdes bevonden zich zitbanken. Ter hoogte van waar de trappen toekomen in het ondergedeelte bevindne zich aan beide zijden een nooduitgang. Deze bestaat uit loodrecht in de muur geplaatste stijgijzers via dewelke men de structuur kan verlaten door het openen van een vierkant metalen putdeksel dat zich ter hoogte van het maaiveld van het boventerrein bevindt. De hoogte in de schuilplaats zelf bedraagt 2.30 meter. Alle zijwanden zijn 0.50 meter dik. Het dak van het trappenhuis is 0.60 meter dik.

Onder de trap bevindt zich aan beide zijdes een kleine ruimte telkens afgescheiden met een metalen deur. Aan een kant deed deze ruimte dienst als toilet. Aan de andere kant diende deze zuiver als bergruimte. Deze kleine ruimtes waren intern nog eens onderverdeeld door nog eens een kleiner tweede metalen deurtje. Als men de niveau's onderling tegenover elkaar uitzet, zit het plafond van de schuilplaats 35 cm onder het maaiveld van het boventerrein. Qua oppervlak zijn deze keldertjes zo een 51 m² groot.

Bovenstaande schetsen tonen de schuilstructuren die dus grotendeels onder het maaiveld verborgen zitten. De zichtbare bovenbouw is enkel het beperkte toegangsblok. Onderaan de trap zaten 2 kleine ruimtes waarvan er een werd gebruikt als WC en de andere als bergplaats. (Plannen: Stad Antwerpen - Havenbedrijf - Technische Dienst afdeling Havenwerken)

Van de 46 gelijkaardige structuurtjes van dit type gebouwd in de Antwerpse haven, werden er 11 beperkt afwijkend gebouwd. Bij deze werd op één kant de tweede toegang op de smalle kant van het torentje voorzien. Omwille van deze beperkte afwijking, zaten ook de nooduitgangen bij die gevallen op de smalle kanten van de structuur. Voor de rest waren deze structuren identiek qua opbouw met de andere 35 exemplaren.

(Plannen: Stad Antwerpen - Havenbedrijf - Technische Dienst afdeling Havenwerken)

Schuilstructuren voor 126 personen:

In totaal werden er ook nog 6 grote cirkelvormige schuilplaatsen opgericht voor elk 126 personen. Hiervan lagen er vier aan de westkant van het Kattendijkdok, in de buurt van stadsdroogdok nummers 6 en 7. Twee anderen bevinden zich in de buurt van de brandweerkazerne aan kaai 63, vlakbij stadsdroogdok nr 7.

In dit geval herkent men de structuren aan een cilindrische inkomtoren van 5.40 meter diameter. Deze heeft een 0.80 meter overstekend dak. Totale hoogte van de inkomtoren is 3.10 meter. Het eigenlijke dak is 2.60 meter hoog, een extra 50 cm ontstaat hiervan door de koepel op het dak. Het plafond zelf is 60 cm dik.

Dit toegangsgebouwtje heeft drie deuren die elk via een gescheiden trappen van 18 treden uitkomen in de onderbouw, het schuilgedeelte. Ook hier is in het schuilgedeelte de hoogte 2.30 meter. Het plafond zit in dit geval 45 cm onder het maaiveld buiten. Eenmaal in de schuilstructuur komt men eerst aan een cirkelvormige gang van 1.25 meter breed. Deze heeft enkel aan de binnenkant banken. Verderop komt men nog aan een tweede gang van 1.75 meter breed met aan elke zijde banken.

Op de uiteinden van de hoofdgangen dwars op gangen met de zitbanken, vindt men in dit geval 3 nooduitgangen. Ook hier zijn deze opnieuw uitgewerkt met stijgijzers in de wand en eindigen ter hoogte van het maaiveld. Ook hier zijn deze afgesloten met metalen deksels. In het centrale gedeelte van de trappengalerij bevinden zich onderaan nog 2 ruimtes gebruikt als toiletten en een verbandkamer.

(Plannen: Stad Antwerpen - Havenbedrijf - Technische Dienst afdeling Havenwerken)

In navolging van de in de Antwerpse haven gebouwde schuilplaatsen, werd het ontwerp van vooral de types schuilstructuren voor 62 personen en allicht ook enkele van het type voor 126 personen nog gebruikt in andere havens.

Zo zijn er in elk geval in de Gentse haven 20 schuilstructuren gebouwd voor 62 personen, volledig identiek aan het basistype zoals afgebeeld op de plannen hierboven.

Ook in de Oostendse haven zouden ooit gelijkaardige structuren gebouwd geweest zijn. Welke hoeveelheden en van welke types is mij totaal onbekend.

Tijdens de bouw van de schuilstructuren, zijn de werken ook nog bezocht geweest door andere geïnteresseerde landen. De plannen van de structuren voor 62 en 162 personen zouden in elk geval ook overgemaakt geweest zijn aan Nederland, Frankrijk, Zwitserland, Zweden en Engeland. Of ze ze ook effectief hebben gebouwd is niet echt geweten.

Sinds ik in 2006 met mijn zoektocht ben begonnen naar onder andere dergelijke structuren, heb ik er in de Gentse haven zelf nog 6 van deze structuurtjes met eigen ogen gezien en gefotografeerd. Hiervan is er in 2013 jammer genoeg opnieuw een fraai exemplaartje onder de sloophamer verdwenen. Mogelijks zijn er nog meer maar het is zeker heden niet evident de haventerreinen ten gronde uit te spitten op zoek naar dergelijke structuren. Ook is wel ongeveer gekend op welke stukken er hebben gestaan maar niet in die mate dat je op de meter juist kan zeggen van hier of daar heeft of zou er eentje moeten hebben gestaan. Het blijft dus altijd nog zoeken in een omgeving die met de jaren natuurlijk ook zwaar is aangepast geweest. Is het structuurtje er nog ergens achtergebleven over gesloopt blijft vaak een open vraag.

Als de structuurtjes nog bestaan, ziet men boven de grond steeds eenzelfde klein gebouwtje met 2 deurtjes, nogal diep in het gebouwtje zittend, elk aan een andere kant van het gebouwtje. De meeste mensen die er niet mee vertrouwd zijn, denken dat dit oude elektriciteitskabines zijn.

De Gentse bunkertjes waren allicht allen volledig geëlektrificeerd en volledig voorzien van verlichting. Volgens bestaande documenten zouden ze allen aangesloten geweest zijn op het stroomnet op de bunkertjes 4 en 5 na. Toch dient dit al opnieuw tegengesproken te worden gezien bunkertje 4 nog bestaat en wel degelijk aan de binnenzijde geëlectrificeerd is. Hoe de situatie bij bunkertje 5 was, zal allicht niet meer te achterhalen vallen.

Ze waren eveneens voorzien om verwarming en sanitaire voorzieningen te kunnen opstellen (Deze waren er wel niet standaard in aanwezig).Ook was er ventillatie voorzien naar de kelder beneden al was dit op basis van vrije ventillatie en niet door middel van ventilatoren.

De toestand van de nog teruggevonden structuurtjes is sterk uiteenlopend. In het algemeen zijn de structuurtjes nog redelijk goed tot uitstekend geconserveerd indien ze nog goed afgesloten zijn. Alleen zijn ze natuurlijk wel gevoelig aan het inlopen van water als buitendeuren of nooduitgangen mochten komen open te staan. Er zijn in elk geval nog 2 exemplaartjes in de Gentse haven zo goed als volledig qua aanwezig meubilair. Eentje van deze twee heeft jammer genoeg wel last van water (enkele cm's op de bodem). Meestal is dit te wijten aan gebrek aan onderhoud. Als de sterfputjes die aan beide zijdes van de bunker natuurlijk vol slijk komen te zitten, geraakt water dat op een of andere manier toch al binnen geraakt, natuurlijk niet meer buiten.

Toch mag men gerust stellen dat van de nog afgesloten structuren, de meerderheid geen last heeft van wateroverlast. Dit mag toch wel uiterst verbazend genoemd worden als je weet dat ze ongeveer met hun grondniveau 3 à 4 meter onder het maaiveld zitten van het buitenterrein. Daarnaast zijn ze telkens nog eens gelegen kort bij dokken waardoor het grondwater toch nooit veraf kan zijn.

Wel merkt men duidelijk op dat bij de bouw van de bunkers Calciumchloride werd gebruikt in het beton als versneller. Binnen de productie van gewapend beton is dit heden verboden maar toen nog niet. De reden dat men dit product aan het nog vloeibare beton toevoegde is dat dit het beton sneller laat uitverharden. Het geeft ook een positief effect op de uiteindelijke eindsterkte van het beton. Grote nadeel is echter dat men het beton dat van origine zeer basis is en hierdoor zijn aanwezige wapeningsijzer gaat beschermen tegen roesten, gaat verzuren. Hierdoor verdwijnt deels het basische karakter en kan het beton door de Chloriden van de Calciumchloride aangetast worden en roesten in de constructie. Dit roesten veroorzaakt enerzijds sterkteverlies van het gebruikte ijzer maar wat in de meeste gevallen veel slechter is, spanningen in het beton. Roestend ijzer zwelt namelijk en verhard beton kan indien de spanningen te groot worden deze spanningen niet weerstaan en springt ter hoogte van het roestend ijzer, kapot. Dit verschijnsel kan men op verschillende plaatsen in de structuren wel stillaan zien ontstaan.

Wel is tot op de dag van vandaag niet echt duidelijk of deze structuren heden al officieel buiten gebruik zijn gesteld. In het Gentse zijn ze in elk geval al tientallen jaren niet meer onderhouden. Ook zijn alle structuurtjes in de loop der jaren belast geraakt met sloopvergunningen.

Zo werden reeds in 1985 sloopvergunningen aangevraagd voor de bunkers 13 en 14, beiden op de Rigakaai en heden deeluitmakend van het bedrijf Kesteleyn. Beiden waren allicht de eerste 2 gesloopte structuurtjes van de ooit gebouwde 20.

Nog in 1985 volgde reeds een tweede slopingsaanvraag, ditmaal voor de bunkers 7, 9 en 10. Deze zijn allen allicht effectief gesloopt voor vernieuwingswerken in de Gentse haven.

In 1990 volgden slopingsaanvragen voor de bunkers 11 en 12, beiden gelegen aan kaai 36a. Deze waren beiden gelegen in de buurt van de huidige blauwe cementsilo's van VVM aan de rotonde van de Port Arthurlaan. Deze zouden samen gesloopt worden met een bureelgebouw van het havenbedrijf, een aanwezig NMBS stationnetje en een Ebes Electriciteitskabine. Enkel het bunkertje 12 en de Ebes Electriciteitskabine zijn tot op de dag van vandaag blijven staan. Hopelijk blijft deze situatie voor bunkertje 12 zo omdat dit van de 20 ooit gebouwde exemplaartjes, tot op heden allicht het best bewaarde exemplaartje is.

In 1991 volgen nog eens slopingsaanvragen voor de bunkers 4, 11 en 12. Dit betreft dus een tweede slopingsaanvraag voor bunkertje 12 dat er gelukkig dus tot op vandaag reeds twee overleefde. Ook bunkertje 4 bestaat heden nog.

Later in 1991 wordt praktisch de volledige rest van nog aanwezige bunkertjes vogelvrij verklaard. Er volgen nog slopingsvergunningen voor bunkertjes 1, 2, 3, 5, 6, 15 en 17. Hiervan bestaat heden dus nog bunkertje 2 (terreinen Dok Gent), bunkertje 6 (langs Voorhavenlaan en nog vrij intakt aan de binnenzijde) en bunkertje 17 (met de draak op het dak).

Het valt dus op dat enkel de structuren 8, 16, 18, 19 en 20 tot en met 2005 nog niet waren bedreigt met een sloopvergunning. Toch moet men vaststellen dat van deze 5 bunkertjes geen enkele meer bestaat. Allicht heeft men dus zelfs niet altijd officieel de sloopvergunning aangevraagd tenzij ze nog gesloopt zijn na 2005. Voor de structuurtjes 16 en 18 zou dit wel eens het geval kunnen zijn omdat bunkertje 16 pas in 2010 is gesloopt in opdracht van Sea Terminal.

Leuk om te vermelden als hinderpaal om de nog resterende bunkertjes te slopen is de aanwezigheid van aanzienlijke hoeveelheden asbestbuizen. Deze zitten als ventillatieschachten en buizen doorheen gans het bunkertje, ingegoten in het gestorte beton. Selectief verwijderen is dan ook in deze gevallen zo goed als onmogelijk zonder te grote risico's te veroorzaken voor de verwijderaars. Puin afkomstig uit een dergelijke structuur mag in geen geval geaccepteerd worden door een klassieke puinverwerker omdat dit dient beschouwd te worden als asbestverdacht materiaal. Om dergelijk materiaal doelbewust te mogen accepteren, dient men speciaal vergund te zijn.

Voor zo goed als alle bestaande exemplaren in de Gentse haven werden in de loop der jaren reeds sloopvergunningen afgeleverd. Ondanks het bestaan van deze sloopvergunningen zijn gelukkig nog een aantal exemplaren tot op de dag van vandaag van de sloop bewaard gebleven. Hopelijk kunnen we dit ook zo houden en toch zeker een aantal fraaie nog aanwezige exemplaren proberen bewaren in de toestand dat ze zich heden bevinden.

Een overzicht van de in de Gentse gebouwde structuurtjes, in die mate dat er nog informatie is over teruggevonden, vindt u bovenaan deze pagina.

Hopelijk krijgt het stad Gent het toch eens over zijn hart nog enkele bestaande pareltjes te weerhouden van het zwaard van Damocles dat ondertussen reeds meer dan 20 jaar boven hun hoofd hangt, door ze te vrijwaren van de steeds aanslepende sloopdreiging. Men zou toch dringend minimum de weinige exemplaartjes die heden nog bestaan (het zijn er maar 5 meer van de originele 20) kunnen laten doorleven in het huidige Gentse havenbeeld. Ze maken deel uit van het weinige militaire erfgoed dat het stad Gent zelf nog telt.

Weet dat de stad Gent op dit gebied zeker geen hoge toppen scoort. Zo zijn er zeker nog enkele structuren gekend die op een veel betere manier hadden kunnen bewaard worden. Kijken we in dit kader bijvoorbeeld maar eens naar wat men nu uiteindelijk gaat aanvangen met die unieke Belgische WO II commandobunker in het Citadelpark te Gent. Deze wordt in alle ondertussen gemaakte studies over wat te doen met het Citadelpark te Gent, nog altijd doodgezwegen.

Om alvast eens het roer op dat gebied te keren, zou het beschermen van de enkele nog bestaande schuilstructuurtjes in de haven al een goed voorbeeld zijn van hoe om te gaan met dergelijk erfgoed. Zeker erfgoed uit de Koude Oorlog is nog amper te vinden.

Gebruikte bronnen:

  • http://gent-door-de-jaren/index.php
  • De 99 schuilbunkers uit 1954-1955 in de Antwerpse Haven - Simon Stevin Stichting, 22e jaargang nr 1, 1987 p12-19. - Ing. A. Himler.
  • Studie van atoomschuilkelders van na WO II: Bouwwijzen en materialen - Wim Van Der Steen - 2013.

Mocht u nog meer van deze bunkertjes in de Gentse haven weten staan, of er nog bijkomende info over hebben of bezitten, mag u mij steeds contacteren. Ik sluit namelijk zeker niet uit dat er nog zijn die in dit overzicht nog niet gedocumenteerd zijn. Heeft u nog oudere foto's van vroeger van dezelfde bunkertjes, zijn deze zeker ook altijd welkom als aanvulling (scans zijn voldoende, ik hoef de originelen niet). info@bunkergordel.be