De bouw van het Citadel van Gent

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

Het militaire verleden van het Gentse Citadelpark

De Bouw van het Citadel van Gent

Geschiedenis

We zetten onze tocht door de Gentse militaire geschiedenis voort vanaf 1814, het ogenblik dat onze streek onder Hollands bewind kwam te staan. Omdat voor de Nederlanders op dat moment de grote vijand nog altijd het Frankrijk van de verslagen Napoleon was, vond in onze regio onder impuls van de Hertog van Wellington in de periode van 1815 tot 1830 de bouw van de Wellingtonbarrière plaats. Deze barrière bestond uit een aantal grote vestingen gebouwd ten zuiden van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Het was een vestingsstelsel volledig gericht tegen Frankrijk. In eerste instantie werden hiervoor een aantal oudere verstingen volledig vernieuwd. Daarnaast werden ook een aantal bijkomende vestingen gebouwd zoals onder andere het Gentse Citadel.

In onze regio maakten onder andere onderstaande structuren deel uit van deze fameuze Wellingtonbarrière:

  • De Dendermondse vestingen. (oa de Honky Tonk Jazzclub en de opslagplaats van het Paard van Dendermonde)
  • Het Kezelfort bij Edelare (Oudenaarde), nog vrij intakt aanwezig maar volledig op privéterrein gelegen.
  • De Ieperse Vestigingen (verder uitgewerkte reeds bestaande fortificaties rondom Ieper – origineel een Frans Vauban fort)
  • De kazematten van Menen (eveneens origineel een Frans Vauban fort).

(Foto: maquette van de oude fortificatie van de stad Menen - Bron: Replica)

De lokatie van het Citadelpark was niet zo willekeurig gekozen. Het lag zuidelijk van Gent op een vrij hoog gelegen gebied tussen Schelde en Leie, waardoor het zicht op de omgeving vrij goed was.

Op 1 mei 1819 werd de opdracht gegeven tot de bouw van het Hollandse Citadel van Gent. Op 4 oktober 1821 worden de definitieve plannen goedgekeurd. De uiteindelijke werken zouden pas starten op 27 mei 1822 omwille van enorme administratieve vertragingen. De bouw zou uiteindelijk gebeuren volgens de plannen van een Nederlandse Majoor van de Genie, Gey van Pittius. De totale kostprijs van het project was voor die tijd geschat op 3.175.000 Florijnen. Daar kwam nog eens 153.250 Florijnen bij voor de aankoop van de gronden en de onteigening en sloop van een aantal bestaande woningen op het voorziene terrein.

In eerste instantie omvatten de werken voor die tijd gigantische grondwerken. De eerste steenlegging gebeurde pas op 15 april 1823 door Majoor Gey van Pittius zelf. Het Gentse Citadel werd gebouwd op de lokatie waar eerder het vroegere (eveneens bakstenen) Montereyfort werd gebouwd. Dit was reeds gesloopt in 1782 maar bij de graafwerken voor het nieuwe Citadel stootte men voortdurend op nog in de grond achtergebleven fundamenten van dit oudere fort, wat de bouw soms aanzienlijk vertraagde. Ondanks de tegenspoed was al het metselwerk uitgevoerd tegen de zomer van 1826 op uitzondering van een aantal beperkte structuren waarover op dat moment nog geen duidelijkheid bestond. Men wou voor die beperkte zaken afwijken van de originele voorziene plannen. Daarnaast was de winter van 1826-1827 zeer hard. Hierdoor ontstonden in het fort waterinsijpelingen. Om dit te verhelpen werden in totaal 345 afvoerbuisjes van 10 cm diameter geboord in de zijwanden. Deze werden verbonden met stijle afvoergoten (puisards) om zo het overtollige water af te voeren naar buiten. De uitvoering van deze werken diende extra te worden goedgekeurd en gebudgeteerd wat ook gebeurde. De eerder vermelde laatste discussiepunten zullen uiteindelijk pas uitgeklaard worden in de lente van 1828 waarna de werken opnieuw werden verdergezet. De werken vallen echter in september 1830 opnieuw stil omwille van de Belgische revolutie (onafhankelijkheidsverklaring ten opzichte van de Hollanders). De Citadel is op dat moment voor het grootste gedeelte afgewerkt maar toch ontbraken nog wel een aantal zaken. Er diende nog een gedeelte van de ravelijn voor het front 3-4 afgewerkt te worden. Daarnaast ontbraken onder andere ook nog alle bruggen in het fort op de twee bruggen aan de courtine tussen bastion 1 en 2 en deze tussen bastion 3 en 4 na. Alle 15 andere loopbruggen alsook nog 5 kantelbruggen ontbraken nog op dat moment. Ook was maar gepland om alle dubbele buitenpoorten te plaatsen in 1831. Er dienden ook nog een aantal bakstenen bijgebouwen afgewerkt te worden. Alle bewapening in de vorm van kanonnen stonden op dit moment nog te wachten op verplaatsing naar het Citadel in het oude Spanjaardenkasteel.

Bij de Belgische onafhankelijkheid bezetten 2800 Belgische soldaten het fort. Na 3 weken bekvechten vertrekken uiteindelijk de laatste 500 Hollanders naar Antwerpen om aldaar het land te verlaten. Het Belgisch leger betrekt vanaf dan voor 12 jaar (zonder onderbrekingen) het nieuwe (nog niet volledig afgewerkte) Citadel van Gent. Bij de Belgische onafhankelijkheid in 1830 was het Citadel reeds zijn grootste originele bestaansrecht verloren door het vertrek van de Hollanders, voor wie het een feitelijk nut had als de bescherming van het huidige Nederland tegen Frankrijk. Daardoor bleek toen reeds het pas gebouwde Citadel achterhaald en voorbijgestreefd. De militaire functie zou toen reeds beperkt worden tot een infanterie- en artilleriekazerne.

Op 29 januari 1849 gaat het linker buskruitmagazijn van Bastion 5 (in het rood aangeduid) de lucht in. Een Onderluitenant-Garde der Artillerie had zich van het leven beroofd door in dit buskruitmagazijn 65 vaten buskruit in de lucht te laten vliegen. Door zijn wanhoopsdaad vonden nog twee andere militairen ongelukkig de dood. Incidenten zoals dit hadden niet meteen een goede invloed op het al sterk ter discussie staande fort als dit. Het fort was vrij kort na zijn in gebruikstelling al zwaar ter discussie komen liggen omdat het zo dicht bij de Gentse stadskern lag. Men mag niet vergeten dat men door een fort zoals dit, eventueel oorlogsgeweld naar de stad zelf zou toetrekken, in plaats van het er net van weg te houden.
Ontplofte buskruitmagazijn Citadel Gent Bastion 5

Op 14 juli 1870 kon op basis van een voorontwerp van burgemeester Charles De Kerckhove met de militaire overheid tot een compromis gekomen worden over het definitief buiten gebruik stellen en het overdragen aan de stad Gent van het Gentse "Fort" of "Citadel". Op het ogenblik van de overdracht brak echter de Frans-Duitse oorlog uit waardoor op 21 juli 1870 reeds het bericht kwam dat de overdracht tijdelijk diende te worden uitgesteld. De definitieve overdracht gebeurde dan ook maar na het beëindigen van de vijandelijkheden tussen Duitsland en Frankrijk op 7 maart 1871.

Vanaf deze datum begint te geleidelijke sloop van deze gigantische, nooit volledig afgewerkte en zo goed als nooit gebruikte structuur.

Beschrijving van de structuur

Het uitzicht van deze vrij gigantische structuur was deze van twee over elkaar gekruiste sterren met 5 punten.

Het geheel was opgebouwd rond een centraal plein. Hierrond stonden 5 bastions. Deze bastions waren onderling verbonden met courtines. In oudere teksten ook fronten genoemd. Het front tussen bastion 1 en 2 wordt omschreven als front 1-2. Het ganse fort omvatte op dat moment een terrein van 43 hectaren en had een buitenomtrek langs de buitenwallen van 2.5 km. De omtrek van het binnenplein bedroeg maar liefst 800 meter.

Midden in de courtines waren poorten voorzien. De hoofdingang van het centrale plein liep door het front 1-2 (courtine 1-2) alhoewel tot op de dag van vandaag nog altijd niet 100% duidelijk is hoe de originele hoofdtoegang ooit is geweest of bedoeld geweest (nooit effectief afgewerkt). .

Situatieplan origineel Citadel - Collectie Stadsarchief Gent.

Rondom het geheel van de bastions en courtines liep een droge gracht. Rechtop de poorten in de courtines kwam men uit op de Ravelijnen uit. Dit waren vooruitstekende hoger gelegen punten die extra de courtines en de flanken van de bastions dienden te beschermen. Ook de Ravelijnen waren nogmaals omgeven door een droge gracht. Deze droge grachten werden door middel van flankeringsschietgaten beschermd met kanonnen om mogelijk indringers af te schrikken of uit te schakelen. Courtine 1-2, omvatte de hoofdingang van het fort. Deze ingangspoort omvatte als enige wachtlokalen. Dit was het enige van de courtines waarbij de ruimtes slechts 15 meter diep waren. De andere courtines waren 26 meter diep. De droge grachten voor de courtines waren 20 meter breed. Enkel deze aan bastion 5 was maar 14 meter breed.

Doordat het ganse fort grotendeels verborgen zat achter een glacis (een oplopende heuvel van grond) kon men zolang men niet op de top van dit glacis stond, weinig of niets zien van de bakstenen structuur hierachter. Achter deze glacis liep een verdekte weg waardoor het vanuit het fort mogelijk was troepen te verplaatsen zonder dat de vijand hier veel zicht op had.

De bakstenen troggewelven waren 80 cm dik. Bovenop dit metselwerk bevond zich nog eens een laag grond van 2 meter dik tegen projectielinslagen.

Metselwerkplan Citadel van Gent
Origineel metselwerkplannen van het Citadel van Gent - Collectie Stadsarchief Gent.

De structuur was standaard uitgebouwd op 1 niveau, enkel ter hoogte van de courtines vindt men 2 verdiepsstructuren. De trappengallerijen hier naar toe vertrekken vanaf de bastions. We zien hierboven dan ook links een gelijkvloersplan, daarnaast een plan van de kelderverdiepen onder de courtines. (Schetsen Collectie Stadsarchief Gent)

De totale structuur zou in oorlogstijd plaats moeten kunnen bieden aan 6.000 a 10.000 manschappen. Binnen dit gigantische bakstenen fort waren er ook nog specifieke buskruit- en wapenopslagplaatsen, een hospitaal, keukens en stallingen voor 150 paarden.

De Citadel is echter nooit bezet geweest met de manschappen waar het voor voorzien was. De grootste bezetting heeft het fort allicht gekend in de periode dat België zich afscheidde van Nederland. In de periode 1829-1830 zouden er ongeveer 2200 à 2600 soldaten gekazerneerd geweest zijn. De leefomstandigheden waren er erbarmelijk want er was nauwelijks enig comfort. Er was onvoldoende voedsel voor zowel de soldaten als de paarden. Het fort werd massaal geplaagd door ziektes. Vergeet ook niet dat de soldaten niet beschikten over bedden maar dienden te slapen op de vloer.

Onderstaande schetsen zullen u een beter idee geven over hoe de structuur er meer in detail moet hebben uitgezien qua niveauverschillen.

Alle onderstaande schetsen zijn terug te vinden in het Gentse Stadsarchief.

  • Doorsnede AB maakt een doorsnede doorheen het bastion 3.
  • Doorsnede CD doorsnijdt enerzijds de courtine 3-4 en de Halve maan erachter gelegen.
  • Doorsnede EF is een detaildoorsnede.

De bovenkant van de bakstenen structuur was grotendeels bedekt met grond. Dit moest enerzijds de structuur beschermen tegen projectielinslagen en anderzijds het geheel zoveel mogelijk aan het oog proberen te onttrekken. Doordat deze structuur zelfs beplant werd, was vanop een afstand niet zo geweldig veel van het fort zichtbaar.

Om u een beter zicht te geven op deze toch ooit gigantische structuur, ooit gebouwd in Gent, zijn onderstaande gevelzichten altijd leuk en verbazend.

Schets AB geeft het gevelzicht van de courtine 3-4, de verbinding tussen bastion 3 en 4.
Schets CD geeft ons zicht op Bastion 4. Omdat de eigenlijke schets niet zo eenvoudig te interpreteren is, is de bijhorende potloodschets van de hand van Mr Ghislain Mineur heel leuk en verduidelijkend als aanvulling.
Schets EF toont ons "La Gorge" van Bastion 4.
Schets GHIK van de Courtine tussen Bastion 1 en 2. Onderaan opnieuw aanvullende schetsen van Mr Ghislain Mineur.

Schets LM toont ons Bastion 2

Het mag meteen duidelijk zijn dat het niet zo eenvoudig is deze gevelschetsen te gaan interpreteren. Daarom zijn onderstaande 3D schetsen van het toenmalige fort allicht wel leuker om zich een duidelijk beeld te vormen van wat er ooit in Gent stond.
Schets Bastion 4
Courtine met toegang tussen Bastion 4 en 5
Citadel tussen Bastion 4 en 5 . Achteraan zicht op flankeringschietgaten voor deze open strook.
Bastion 3 en 4
Van het grotendeels verdwenen fort, is heden ten dagen nog zeer weinig fotomateriaal te vinden. Hieronder alvast enkele foto's die er nog kunnen worden van teruggevonden uit de periode dat het fort nog actief werd gebruikt.
Links een van de weinige foto's van het Citadel toen het nog werd gebruikt door de Belgische 1e Linie. (Foto: Replica). Daarnaast een schets van hetzelfde poortgebouw. Dit is trouwens het enige poortgebouw dat ook heden ten dage nog kan teruggevonden worden in het park. De schets laat mij uiteindelijk ook vermoeden reeds te dateren uit een latere periode en zelfs niet meer uit de tijd dat het fort nog in gebruik was. Hetgene allicht niet origineel was, waren de grote schietgaten voor kanonnen naast de toegangspoorten, uitgewerkt als grote ramen. Deze zouden in een latere periode aangebracht zijn in deze reststructuur. (Schets: Gentse stadsarchief)
Beide foto's tonen opnieuw soldaten van de 1e Linie op het binnenplein van het Citadel. (Foto links: Replica - Foto rechts collectie André Verbeke)
Er is zeer weinig fotomateriaal te vinden van het Citadel aan de binnenkant. Beide bovenstaande foto's maken hier zeker een uitzondering op. Beide foto's dateren van de periode van WOI (dus ook niet meer van de tijd toen het fort nog in gebruik was). Op beide foto's ziet u namelijk Duitse soldaten die tijdens WO I de nog resterende restanten van het fort hebben gebruikt. Links ziet u gekwetste en herstellende Duitse soldaten die tewerk werden gesteld in bovengrondse kazematten van het fort door hen defecte en oude geweren opnieuw in orde te laten stellen. Rechts ziet u Duitse soldaten bezig met munitie. De linker foto is getrokken in één van de bovengrondse kamers (ramen minder hoog in structuur). De rechter foto is genomen in een kelderverdiep (hogere ramen tegen plafond) - (Beide foto's Replica).

Graag had ik bij deze onderstaande diensten willen danken voor het mogelijk maken van deze reportage:

  • De diensten Stadsarcheologie en Stadsarchief, beiden gevestigd in "De Zwarte Doos", Dulle Grietlaan 12, 9050 Gentbrugge voor het ter beschikking stellen van de originele kaarten, schetsen en afbeeldingen.
  • Description de la Nouvelle Citadelle de Gand - M. Gey van Pittius (1843)
  • Geschiedenis Citadelpark - 100 jaar Gentse Groendienst (1985)
  • Mr. Ghislain Mineur voor zijn meer dan deskundige uitleg over het originele Citadel en zijn zeer vlotte samenwerking als het gaat over het beschikbaar stellen van documentatie.
  • Mr José Dejonckheere voor zijn eveneens gedreven speurwerk in deze materie.